Bức tranh thực tế trong lớp học hiện nay
Nếu bạn hỏi mười giáo viên THCS-THPT về cách họ xử lý AI trong lớp học, bạn sẽ khó nhận được một câu trả lời thống nhất.
Có giáo viên chọn cách cấm hoàn toàn, yêu cầu học sinh làm bài viết tay để đảm bảo đó là sản phẩm do chính các em tạo ra. Có giáo viên cho phép sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, nhưng yêu cầu ghi rõ cách sử dụng. Có người bắt đầu điều chỉnh bài tập theo hướng đánh giá quá trình tư duy, thay vì chỉ nhìn vào kết quả cuối. Cũng có những giáo viên vẫn đang quan sát, chưa đưa ra quy định cụ thể. Và thực tế, không ít thầy cô cũng đang ở giai đoạn bắt đầu làm quen với AI.
Điểm quan trọng cần nhìn nhận là: không có cách nào trong số đó là “sai”. Mỗi lựa chọn đều là một phản ứng hợp lý trước một tình huống mới, chưa có tiền lệ rõ ràng.
Vì sao không có chính sách thống nhất và vì sao điều đó bình thường?
Hiện tại, chưa có một hướng dẫn thống nhất ở cấp hệ thống về việc học sinh nên hay không nên sử dụng AI trong học tập. Điều này không phải vì thiếu quan tâm, mà vì đây là vấn đề phức tạp và đang thay đổi rất nhanh trên toàn cầu.
Trên thế giới, nhiều hệ thống giáo dục cũng đang trong giai đoạn thử nghiệm. Có nơi tạm thười hạn chế, có nơi cho phép có kiểm soát, có nơi tập trung vào việc dạy cách sử dụng AI có trách nhiệm. Chưa có một mô hình duy nhất được chứng minh là tối ưu trong mọi bối cảnh.
Vì vậy, sự khác biệt giữa các trường, thậm chí giữa các lớp trong cùng một trường là điều dễ hiểu. Đây không phải là dấu hiệu của sự thiếu nhất quán, mà là đặc điểm của một giai đoạn chuyển đổi khi công nghệ thay đổi nhanh hơn tốc độ thích nghi của hệ thống.
Ba hướng tiếp cận phổ biến của giáo viên và logic đằng sau mỗi hướng
Hướng 1 – Cấm hoặc hạn chế nghiêm ngặt
Logic đằng sau: Nhiều giáo viên lo ngại học sinh sẽ không thực sự học nếu có AI làm hộ. Bài kiểm tra trên lớp không có AI đòi hỏi học sinh phải có kiến thức thật. Cấm AI trong bài về nhà buộc học sinh phải tự làm.
Điểm hợp lý: Cách tiếp cận này giúp việc đánh giá trở nên rõ ràng hơn và đảm bảo học sinh vẫn phải tự học.
Điểm chưa đủ: Học sinh vẫn có thể sử dụng AI ở nhà ngoài giờ học, chỉ là không công khai. Khi đó, vấn đề không còn là “có dùng hay không” mà là “học sinh cần học cách dùng AI như thế nào”.
Hướng 2 – Cho phép sử dụng có hướng dẫn
Logic đằng sau: Một số giáo viên nhìn AI như một phần của môi trường làm việc và học tập trong tương lai. Dạy học sinh cách dùng AI có trách nhiệm quan trọng hơn cấm. Bài tập được thiết kế lại để đánh giá quá trình suy nghĩ thay vì chỉ sản phẩm cuối.
Điểm hợp lý: Tạo không gian trao đổi cởi mở: học sinh được học cách đặt câu hỏi, kiểm tra thông tin và sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ.
Điểm chưa đủ: Đòi hỏi giáo viên đầu tư nhiều thời gian thiết kế lại bài tập. Khó đánh giá công bằng khi học sinh dùng AI ở mức độ khác nhau.
Hướng 3 – Chưa có quy định rõ ràng
Logic đằng sau: Ở một số nơi, giáo viên vẫn đang quan sát và chờ thêm hướng dẫn từ cấp trên. Hoặc chưa biết bắt đầu từ đâu.
Điểm hợp lý: Đây cũng là một lựa chọn hợp lý khi bức tranh chưa đủ rõ.
Điểm chưa đủ: Khoảng trống chính sách khiến học sinh không biết ranh giới là ở đâu và tự đặt ra ranh giới riêng, thường theo hướng thuận tiện cho mình hơn là có lợi cho học tập.
Điều giáo viên đang thực sự lo lắng
Dù lựa chọn cách tiếp cận nào, nhiều giáo viên đều chia sẻ những mối quan tâm khá giống nhau:
- Đánh giá không còn phản ánh đúng năng lực: Khi bài làm có thể được hỗ trợ hoặc tạo ra bởi AI, việc phân biệt mức độ hiểu bài của học sinh trở nên khó hơn.
- Năng lực dài hạn bị ảnh hưởng: Nếu học sinh không tự viết, không tự giải, không tự suy nghĩ đủ nhiều trong giai đoạn quan trọng này, những kỹ năng đó có phát triển được không?
- Sự chênh lệch giữa học sinh: Học sinh có điều kiện tiếp cận các công cụ khác nhau có thể tạo ra lợi thế không công bằng.
- Chính bản thân giáo viên cũng đang học: Nhiều thầy cô đang trong quá trình làm quen với AI và chưa thực sự tự tin khi hướng dẫn học sinh.
Khi hiểu được những lo lắng này, phụ huynh sẽ dễ nhìn nhận các quy định của nhà trường với sự đồng cảm hơn. Đây không phải là câu chuyện “đúng – sai”, mà là một quá trình điều chỉnh chung.
Vai trò của cha mẹ trong bối cảnh này
Cha mẹ không cần chọn đứng về phía “cấm AI” hay “ủng hộ AI” như trong một cuộc tranh luận. Vai trò của cha mẹ thực tế hơn là giúp con hiểu và sử dụng AI theo cách có lợi cho việc học.
Một vài điểm có thể bắt đầu:
Hiểu rõ quy định của trường: Mỗi trường có thể có cách tiếp cận khác nhau. Việc nắm được điều này giúp cha mẹ đồng hành với con một cách nhất quán.
Giúp con phân biệt “được phép” và “có lợi”: Có những việc không bị cấm, nhưng không thực sự giúp học tốt hơn. Đây là ranh giới quan trọng mà học sinh cần hiểu.
Giữ sự nhất quán với nhà trường: Nếu trường yêu cầu không dùng AI trong một số bài tập, việc “lách luật” không giúp ích về lâu dài. Sự rõ ràng giúp con xây dựng thói quen tốt.
Tạo môi trường học tập tại nhà: Điều bảo vệ con lâu dài không phải là việc có hay không dùng AI, mà là năng lực thật: khả năng suy nghĩ, đặt câu hỏi và tự học. Những điều này được hình thành nhiều qua cách cha mẹ trò chuyện và tương tác với con mỗi ngày.
Điều sách muốn nói với cha mẹ và giáo viên
Trong lời tựa cuốn “Học thế nào trong thời đại AI?”, PGS.TS. Nguyễn Ngọc Vũ, Microsoft Vietnam Innovative Educator Master Trainer có một góc nhìn đáng chú ý: “Học sinh không cần phải trở thành những người giỏi AI sớm hơn người khác. Các em chỉ cần được học trong một môi trường đủ an toàn để thử, sai, điều chỉnh và tiếp tục.“
Và: “Vai trò quan trọng nhất của giáo viên vẫn là người giữ nhịp học tập lành mạnh cho học sinh, chứ không phải người chạy theo công nghệ nhanh nhất.“
Trong bối cảnh công nghệ thay đổi liên tục, điều này có thể không tạo ra kết quả ngay lập tức. Nhưng về lâu dài, đó là nền tảng giúp học sinh không bị lệ thuộc và vẫn giữ được quyền chủ động trong việc học của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Trường con cấm dùng AI trong bài tập. Ở nhà con vẫn dùng để học thêm có được không?
Cấm của trường thường chỉ áp dụng cho bài tập nộp về trường. Dùng AI để tìm hiểu thêm, giải thích khái niệm, hay luyện tập ngoài bài trường giao không vi phạm quy định. Điều quan trọng là con hiểu rõ ranh giới: học với AI để hiểu sâu hơn là khác với nhờ AI làm bài để nộp.
Giáo viên phát hiện con dùng AI làm bài. Cha mẹ nên xử lý thế nào?
Trước hết hỏi rõ sự việc từ phía con, không phán xét ngay. Sau đó thừa nhận với nhà trường nếu có vi phạm, và dùng đây như cơ hội để nói chuyện cởi mở với con về ranh giới đạo đức học thuật, không phải về hình phạt. Cách con xử lý sai lầm này quan trọng hơn bản thân sai lầm.
Nhà trường chưa có chính sách gì về AI. Cha mẹ có nên đề xuất không?
Có thể, nếu làm theo hướng xây dựng. Hội phụ huynh hoặc gặp trực tiếp ban giám hiệu để chia sẻ góc nhìn – không phải yêu cầu cấm hay cho phép hoàn toàn, mà đề xuất có hướng dẫn rõ ràng cho học sinh. Trường thường đánh giá cao phụ huynh tham gia xây dựng chính sách theo cách đối thoại.
Đọc tiếp: An toàn số cho học sinh: Những rủi ro từ AI cha mẹ cần biết | Văn hóa gia đình trong thời đại AI | Dạy con sử dụng AI có trách nhiệm: Khung giá trị 5 điểm
