“Con thích gì, muốn học ngành nào, đã có định hướng chưa?”
Ở tuổi 15-17 những câu hỏi như vậy xuất hiện ngày càng nhiều. Và khi con chỉ im lặng hoặc nhún vai nói “Con không có” lại khiến cha mẹ đứng ngồi không yên.
Trên thực tế, việc phải có một đam mê, định hướng rõ ràng ở tuổi 16 có thể là gánh nặng với con. Vì ở độ tuổi này, chưa biết mình muốn gì hoàn toàn bình thường và là một phần rất tự nhiên của quá trình trưởng thành.
Bài viết này sẽ giúp cha mẹ hiểu tại sao áp lực tìm “đam mê” từ sớm có thể phản tác dụng và gợi ý cách tiếp cận thực tế hơn để đồng hành cùng con.
Vì sao áp lực phải có đam mê từ sớm đôi khi lại phản tác dụng?
Vì đam mê hiếm khi xuất hiện ngay từ đầu, nó thường hình thành sau quá trình học, thử và làm.
Tuy nhiên, có một hiểu nhầm rất phổ biến là: Ai cũng có đam mê rõ ràng từ sớm. Thực tế lại khác. Nhiều người trưởng thành chỉ phát hiện ra điều mình thích sau khi đã thử nhiều việc khác nhau.
Bên cạnh đó, ở tuổi 15-17, con còn đang thử nhiều sở thích khác nhau: vẽ vời, âm nhạc, thể thao, lập trình. Và việc thay đổi sở thích thường xuyên không phải là dấu hiệu của sự thiếu định hướng. Chúng thường chỉ là một phần của quá trình tự khám phá bản thân.
Vấn đề chỉ xuất hiện khi câu hỏi về đam mê được đặt ra quá sớm, quá thường xuyên và gắn liền với định hướng tương lai.
Khi người lớn liên tục hỏi: “Đam mê của con là gì? Con muốn làm gì trong tương lai?”, nhiều trẻ sẽ cho rằng chưa có đam mê đồng nghĩa với chưa có định hướng. Và nếu không thể trả lời, con dễ cảm thấy bị “tụt lại” so với bạn bè.
Vì sao trẻ ở tuổi 15-17 vẫn chưa biết mình muốn gì?
Như đã nói ở trên, trẻ ở độ tuổi này thường đang khám phá bản thân trước khi có một định hướng rõ ràng.
Các nhà tâm lý học phát triển cho rằng tuổi vị thành niên là giai đoạn khám phá bản sắc cá nhân. Trong giai đoạn này, trẻ thường thử nhiều vai trò, nhiều sở thích và nhiều cách nhìn về bản thân trước khi dần hình thành một hướng đi rõ ràng.
Nên việc thay đổi sở thích, thử nhiều hoạt động hoặc chưa chắc chắn về tương lai không phải điều gì bất thường. Ngược lại, đó là một phần tự nhiên trong quá trình trưởng thành.
Một phần lý do nữa đến từ cách não bộ phát triển. Vùng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) là khu vực liên quan đến lập kế hoạch dài hạn, đánh giá rủi ro và ra quyết định. Vùng này tiếp tục hoàn thiện cho năm 25 tuổi. Vì vậy, khả năng nhìn xa và đưa ra những lựa chọn cho tương lai của con vẫn đang trong quá trình hình thành.
Vì vậy, thay vì bắt con phải có một “đam mê”, để xác định hướng đi từ đầu, hãy cho phép con có thời gian để khám phá và thử nghiệm. Điều này cũng dẫn đến một cách tiếp cận khác: thay vì tìm kiếm đam mê, hãy bắt đầu từ những thứ con đang tò mò.
Thay vì đợi một “đam mê lớn”, hãy bắt đầu từ những “tò mò” nhỏ
Bởi tò mò thường là điểm bắt đầu thực tế hơn đam mê.
Trong nhiều câu chuyện thành công, đam mê thường được kể lại như một điều gì đó rất rõ ràng và xuất hiện từ sớm. Nhưng trong thực tế, đam mê hiếm khi xuất hiện ngay từ đầu. Nó thường dần hình thành khi một người dành nhiều thời gian tìm hiểu, thử nghiệm và trở nên giỏi hơn trong lĩnh vực đó.
Ngược lại, sự tò mò lại đơn giản hơn. Nó là cảm giác muốn tìm hiểu thêm về một điều gì đó.
Con có thể tò mò về cách một trò chơi được lập trình, về cách một video được dựng lên, hay về cách một doanh nghiệp hoạt động. Những tò mò nhỏ như vậy có thể thay đổi theo thời gian, nhưng chính quá trình tìm hiểu giúp con khám phá năng lực và sở thích của mình.
Nói cách khác, đam mê thường là kết quả của một quá trình, chứ không phải điểm xuất phát. Khi con có cơ hội theo đuổi những điều mình tò mò, con dần tích lũy kỹ năng và sự hiểu biết. Theo thời gian, sự tò mò đó có thể phát triển thành mối quan tâm sâu sắc hơn và trở thành đam mê thực sự.
Vì vậy, đừng bắt con phải trả lời ngay câu hỏi “Đam mê của con là gì?”. Thay vào đó, hãy bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản hơn: “Có điều gì khiến con tò mò hay hứng thú không?”.
3 câu hỏi giúp con khám phá điều mình thực sự tò mò
Nếu đam mê không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay từ đầu, thì câu hỏi quan trọng hơn là “Dạo này con hay tò mò về điều gì?”. Những câu hỏi đơn giản có thể giúp con nhận ra điều gì đang thu hút sự chú ý của mình.
1. Dạo này con có hay tự xem hoặc tìm hiểu về chủ đề nào không?
Những thứ con chủ động tìm kiếm thông qua việc xem video, đọc thêm hoặc thử làm thường phản ánh sự tò mò tự nhiên. Đó có thể là công nghệ, âm nhạc, thể thao, kinh doanh, hoặc bất kỳ chủ đề nào.
2. Có chủ đề nào mà mỗi lần xem xong con lại muốn tìm hiểu thêm không?
Có những thứ con chỉ xem lướt qua. Nhưng cũng có những thứ khiến con muốn xem tiếp video khác, đọc thêm bài viết khác hoặc hỏi thêm câu hỏi. Những lúc “muốn biết thêm” như vậy thường là dấu hiệu của sự hứng thú thật.
3. Có hoạt động nào mà khi làm con không để ý đến thời gian không?
Khi một việc đủ hấp dẫn, con có thể tập trung rất lâu mà không cảm thấy bị ép buộc. Những hoạt động như vậy thường cho thấy con đang thật sự thích điều mình đang làm.
| 💡 LƯU Ý CHO CHA MẸ Việc đặt câu hỏi như vậy không nhằm để con có một câu trả lời duy nhất và ngay lập tức. Chúng chỉ giúp con bắt đầu chú ý hơn đến những điều khiến mình tò mò. Từ đó con có thể dần khám phá ra điều gì phù hợp hơn với mình trong tương lai. |
Cha mẹ có thể làm gì để hỗ trợ con mà không vô tình tạo thêm áp lực?
Nếu mục tiêu không phải là tìm ra “đam mê” và “định hướng” từ sớm, thì vai trò của cha mẹ cũng không phải là chỉ đường ngay lập tức, mà là tạo điều kiện để con khám phá và trải nghiệm.
Đừng vội biến sự tò mò của con thành một kế hoạch dài hạn
Khi con chỉ vừa thể hiện một chút hứng thú, người lớn lại ngay lập tức nghĩ đến tương lai: “Con thích vẽ à? Vậy sau này học thiết kế nhé.” hay “Con thích máy tính à? Thế chắc nên học lập trình.”
Ý định này thường xuất phát từ mong muốn giúp con có định hướng sớm. Nhưng nếu điều đó xảy ra quá nhanh, sự tò mò ban đầu của con có thể biến thành áp lực.
Một hoạt động vốn chỉ là niềm vui khám phá bỗng trở thành “bước đầu của một con đường dài”. Con bỗng cảm thấy mình phải theo đuổi nó một cách nghiêm túc ngay từ đầu.
Điều cha mẹ nên làm là cho phép sự tò mò của con được tồn tại như một trải nghiệm thử nghiệm. Bởi con có thể thích vẽ trong một thời gian ngắn, sau đó lại chuyển sang thích làm video hoặc học một môn võ. Những thay đổi như vậy là rất bình thường trong quá trình khám phá bản thân.
Cha mẹ chia sẻ hành trình của chính mình, kể cả những lần đổi hướng
Nhiều cha mẹ vô tình tạo cho con cảm giác rằng, người lớn luôn có một con đường rõ ràng từ đầu. Nhưng thực tế, rất nhiều người trưởng thành cũng từng đổi hướng nhiều lần trước khi tìm ra công việc phù hợp.
Khi cha mẹ chia sẻ những trải nghiệm thật, ví dụ như từng thích một lĩnh vực khác, từng đổi ngành học, hoặc từng thử nhiều công việc, con sẽ nhận ra rằng, việc thử và thay đổi là một điều bình thường của quá trình trưởng thành.
Điều này cũng giúp con giảm áp lực phải “chọn đúng ngay từ đầu”.
Tạo điều kiện để con có nhiều trải nghiệm khác nhau
Con thường hiểu rõ bản thân hơn thông qua trải nghiệm thực tế. Những hoạt động như tham gia câu lạc bộ, làm dự án, học một kỹ năng mới, hoặc tham gia hoạt động cộng đồng đều có thể giúp con khám phá điều mình thích và không thích.
Chẳng hạn, con có thể nghĩ rằng mình thích kinh doanh khi xem video trên mạng. Nhưng khi thử bán hàng online cùng bạn, con có thể nhận ra mình thích phần thiết kế sản phẩm hơn là phần bán hàng. Chính những trải nghiệm như vậy giúp con hiểu rõ bản thân hơn.
Chúc mừng sự tò mò, không chỉ chúc mừng thành tích
Trong nhiều gia đình, lời khen thường gắn với kết quả: điểm cao, giải thưởng, hoặc thành tích cụ thể. Nhưng trong giai đoạn khám phá bản thân, sự tò mò và tinh thần thử nghiệm cũng đáng được khích lệ.
Khi con đặt câu hỏi, thử một điều mới, hoặc chủ động tìm hiểu một chủ đề nào đó, cha mẹ có thể ghi nhận nỗ lực đó. Những phản hồi tích cực như vậy giúp con hiểu rằng việc khám phá và học hỏi cũng có giá trị, ngay cả khi nó chưa dẫn đến một kết quả rõ ràng từ đầu.
Điều quan trọng nhất không phải là con tìm ra câu trả lời thật sớm, mà là con tiếp tục tò mò và tiếp tục khám phá.
Tóm lại, đam mê và định hướng hiếm khi xuất hiện ngay lập tức. Nó thường hình thành sau nhiều lần thử, nhiều lần thay đổi sở thích và nhiều trải nghiệm khác nhau. Những giai đoạn “chưa chắc chắn” đôi khi chính là lúc con đang quan sát, học hỏi và dần hiểu rõ bản thân hơn.
Điều quan trọng là cha mẹ cho con không gian và thời gian để tiếp tục khám phá. Khi con có cơ hội để tò mò, thử nghiệm và thay đổi, con sẽ tích lũy những trải nghiệm giúp mình hiểu rõ điều gì là phù hợp.
| 📣 BẠN CÓ THỂ LÀM GÌ TIẾP THEO? 👉 Đọc thêm: Đây là dấu hiệu gì khi con luôn lo lắng về tương lai? 👉 Đọc thêm: Làm sao để giao tiếp hiệu quả với con từ 12 đến 18 tuổi? |
