Bức tranh quen thuộc trong nhiều gia đình
Bữa cơm tối im lặng vì ban ngày đã xảy ra một cuộc cãi vã về bài kiểm tra. Con về nhà với điểm kém hơn kỳ vọng, cha mẹ hỏi tại sao, con trả lời theo kiểu phòng thủ. Khi cha mẹ so sánh điểm của con với bạn bè hoặc với điểm cao tuần trước, con liền đóng cửa phòng lại.
Hoặc một phiên bản khác: cha mẹ thấy con dùng AI làm bài, lo lắng con không thật sự học. Nhưng cha mẹ lại không nỡ nói ra vì sợ con sẽ cảm thấy bị nghi ngờ. Kết quả là hai bên không ai nói, cũng chẳng ai lắng nghe nữa.
Những tình huống này không phải do cha mẹ hay con cái có vấn đề. Chúng xảy ra vì cả hai đều đang chịu áp lực, chỉ là từ các hướng khác nhau và không nhìn thấy áp lực của nhau.
Điều gì đang thực sự gây căng thẳng?
Để giải quyết được căng thẳng, cha mẹ cần hiểu rõ nguồn gốc của nó. Thường có ba lớp áp lực đang chồng chất lên nhau trong các gia đình có con học THCS-THPT ngày nay.
Lớp 1 – Áp lực thành tích từ bên ngoài gia đình
Điểm số, xếp hạng trường, kỳ thi chuyển cấp, định hướng đại học đều là những áp lực không mới nhưng ngày càng dày đặc hơn. Lúc này cha mẹ đang thực sự lo lắng cho tương lai của con, không phải vì muốn gây thêm áp lực.
Tuy nhiên, vấn đề xảy ra khi áp lực bên ngoài đó được chuyển nguyên vẹn vào trong gia đình mà không qua bộ lọc. Con trở thành nơi cha mẹ trút lo lắng, thay vì là người được đồng hành để đối mặt với áp lực đó.
Lớp 2 – Áp lực so sánh được khuếch đại bởi AI
Đây là lớp áp lực mới xuất hiện rõ hơn trong vài năm gần đây, với sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, hay còn gọi là AI. Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” chỉ ra một hiện tượng ít được nhắc đến: AI có thể làm tăng áp lực so sánh theo hai hướng.
Hướng thứ nhất từ phía con: Khi AI hoàn thành một bài trong vài giây trong khi con mất một tiếng để làm cùng bài đó, học sinh dễ rơi vào cảm giác mình chậm, kém hiệu quả và không đủ giỏi. Sách viết thẳng: “AI không học, không mệt và không có nhịp sinh học như con người. So sánh như vậy là không công bằng với chính bạn.”
Hướng thứ hai từ phía cha mẹ: Khi thấy bài con làm bài trơn tru, điểm số ổn nhưng không thể giải thích được nội dung, cha mẹ lo lắng con đang “ảo”. Tức là con học giỏi trên giấy nhưng không học thật. Lo lắng này có cơ sở nhưng cách xử lý thường là tăng kiểm soát, dẫn đến xung đột.
Lớp 3 – Khoảng cách thế hệ về công cụ
Cha mẹ lớn lên trong môi trường học không có AI. Trong khi đó, con đang học trong môi trường có AI. Cả hai đang dùng ngôn ngữ khác nhau khi nói về việc học, mà không hề nhận ra rằng có thể mình đang hiểu nhầm nhau.
Khi cha mẹ nói “con không chịu học”, có thể con đang học theo cách cha mẹ chưa biết cách đánh giá. Khi con nói “cha mẹ không hiểu”, đó không hẳn là phản kháng mà đôi khi là thực tế.
Vòng lặp căng thẳng và cách nó tự duy trì
Căng thẳng trong gia đình về việc học thường diễn ra theo một vòng lặp có thể đoán trước:
Cha mẹ lo lắng về điểm số hoặc cách học của con → thể hiện sự lo lắng bằng cách kiểm tra, nhắc nhở hoặc so sánh → con cảm thấy bị nghi ngờ và không được tin tưởng → con phòng thủ, thu mình lại hoặc phản kháng → cha mẹ thấy con không hợp tác và lo lắng thêm → vòng lặp tiếp tục.
Điều đáng chú ý là ở mỗi bước, cả cha mẹ và con đều đang làm những điều có vẻ hợp lý từ góc nhìn của chính mình. Tức là cha mẹ lo lắng thật nên kiểm tra. Con cảm thấy bị áp lực thật nên phòng thủ. Nhưng kết quả là cả hai càng cách xa nhau hơn.
Để phá vỡ vòng lặp này, cha mẹ cùng con cần thay đổi ở một điểm trong vòng lặp, nhưng không nhất thiết phải thay đổi tất cả cùng một lúc.
Điều chỉnh từ phía cha mẹ nên bắt đầu từ đâu?
Tách biệt lo lắng về tương lai và phản ứng trong hiện tại
Lo lắng về tương lai của con là điều tự nhiên và không cần dẹp bỏ. Nhưng lo lắng đó không cần phải thể hiện ra trong mỗi cuộc trò chuyện về việc học hàng ngày của con.
Thay vào đó, cha mẹ hãy thử nhìn nhận: trong cuộc trò chuyện này, mình đang phản ứng với điều đang thực sự xảy ra hay mình đang phản ứng với kịch bản tương lai xấu mà mình đang tưởng tượng?
Nếu là kịch bản tưởng tượng, đó là lo lắng cần được xử lý ở chỗ khác, không phải trong cuộc trò chuyện với con lúc này.
Đặt câu hỏi về kỳ vọng đang có của chính mình
Kỳ vọng của cha mẹ về việc học thường hình thành từ kinh nghiệm của bản thân, từ bối cảnh xã hội xung quanh và từ hình mẫu con cái của người khác. Một số kỳ vọng có thể hợp lý. Một số có thể cần điều chỉnh khi bối cảnh thay đổi.
Lúc này cha mẹ nên tự hỏi: kỳ vọng này có thực tế với khả năng và nhịp học của con mình không? Mình có đang so sánh con với “con nhà người ta” và so sánh đó có công bằng không? Điều mình thực sự muốn cho con là điểm số hay là khả năng học tập lâu dài?
Chú ý đến tín hiệu sức khỏe của con
Căng thẳng kéo dài trong học tập không chỉ ảnh hưởng đến điểm số mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý của học sinh. Cha mẹ cũng cần chú ý thêm nếu con có những biểu hiện kéo dài như:
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều
- Ăn ít đi hoặc ăn nhiều hơn bình thường
- Mất hứng thú với những hoạt động từng thích
- Thường xuyên nói những câu kiểu “con học không được”, “con dốt lắm”
- Tránh né mọi cuộc trò chuyện về học tập
Những dấu hiệu này không phải lười biếng hay bướng bỉnh. Chúng thường là tín hiệu cho thấy con đang chịu áp lực quá mức và cần được sự trợ giúp.
Vai trò của AI trong việc tháo gỡ hay thắt thêm căng thẳng
AI không phải nguyên nhân gây ra căng thẳng trong gia đình về việc học. Nhưng AI có thể làm căng thẳng đó trở nên phức tạp hơn nếu không có sự hướng dẫn rõ ràng.
AI làm vấn đề trở nên căng thẳng hơn khi: con dùng AI để né tránh áp lực ngắn hạn, bài làm tốt nhưng con không học được gì. Khi điều này bị phát hiện, mức độ tin tưởng trong gia đình sụt giảm mạnh và căng thẳng sẽ leo thang.
AI có thể giúp giảm căng thẳng khi: được dùng đúng cách để hỗ trợ việc học thật sự. Học sinh dùng AI để hiểu bài sâu hơn, kiểm tra cách hiểu của mình và tiếp tục học khi bị bí mà không cảm thấy xấu hổ khi không biết. Khi đó AI sẽ giúp con giảm áp lực phải biết tất cả ngay lập tức, tạo không gian an toàn hơn để học.
Sự khác biệt nằm ở chỗ: học sinh có đang dùng AI để trốn tránh áp lực hay để đối mặt với nó với mục tiêu là học tốt hơn.
Xây dựng lại môi trường gia đình an toàn để học
Môi trường gia đình ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng học của con. Học sinh học tốt hơn trong môi trường khiến con cảm thấy an toàn để thử và sai, được phép không biết và được lắng nghe khi gặp khó khăn.
Xây dựng môi trường đó không cần phải thay đổi quá lớn. Một số điều chỉnh nhỏ có thể tạo ra sự khác biệt:
Bình thường hóa việc không biết. Khi con nói không hiểu bài, phản ứng đầu tiên của cha mẹ rất quan trọng. Câu hỏi kiểu “Không biết chỗ nào, con kể bố/mẹ nghe xem” tạo ra phản ứng khác hẳn so với “Sao mày không hiểu? Cô dạy trong lớp không nghe à?”
Tách biệt điểm số khỏi giá trị bản thân. Điểm kém không có nghĩa là con kém. Điểm tốt không có nghĩa là con đang học đúng cách. Khi cha mẹ phân tách được hai điều này, con học cách nhìn nhận điểm số như thông tin về việc học thay vì như đánh giá về bản thân.
Cho phép thất bại có kiểm soát. Để con trải qua hậu quả tự nhiên của việc học không hiệu quả, chẳng hạn điểm kém sau khi để AI làm thay, có giá trị giáo dục cao hơn việc cha mẹ can thiệp phòng ngừa. Điều này đòi hỏi cha mẹ chịu được cảm giác không thoải mái khi nhìn thấy con trải qua những thất bại nhỏ.
Kết thúc ngày học bằng câu hỏi về trải nghiệm, không phải về kết quả. Thay vì “Hôm nay con được mấy điểm?”, cha mẹ hãy thử hỏi “Hôm nay con có học được gì mới không? Phần nào khó nhất?” Câu hỏi thứ hai chuyển trọng tâm từ đánh giá sang khám phá.
Khi căng thẳng đã lên cao và cần giảm nhiệt
Nếu gia đình đang trong giai đoạn rất căng thẳng, bước đầu tiên không phải là giải quyết vấn đề mà là hạ nhiệt quan hệ trước.
Cố gắng giải quyết vấn đề khi mối quan hệ cha mẹ – con đang căng thẳng thường làm tình hình trở nên tệ hơn vì cả hai đều không đủ sẵn sàng để thực sự lắng nghe.
Hạ nhiệt có thể đơn giản như: dừng mọi cuộc trò chuyện về học tập trong vài ngày, tìm một hoạt động cả gia đình có thể làm cùng nhau mà không liên quan đến việc học, thể hiện rõ với con rằng tình yêu của cha mẹ với con không phụ thuộc vào điểm số.
Những điều này không giúp giải quyết vấn đề về học tập nhưng khôi phục lại kênh giao tiếp, điều kiện tiên quyết để giải quyết bất cứ điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Gia đình mình căng thẳng vì việc học từ lâu rồi, không chỉ vì AI thì nên bắt đầu từ đâu? Cha mẹ có thể bắt đầu từ điều nhỏ nhất có thể thay đổi ngay: một cuộc trò chuyện không phán xét, một buổi tối không hỏi về điểm số, một lần để con tự giải quyết vấn đề của mình. Tất nhiên, cha mẹ không cần giải quyết tất cả cùng lúc. Mỗi thay đổi nhỏ trong ứng xử của cha mẹ thường dẫn đến thay đổi tương ứng ở con.
Áp lực từ trường lớp và điểm số là thật, không thể giả vờ không có. Mình phải làm sao? Áp lực từ hệ thống giáo dục là thật và không thể bỏ qua. Nhưng cách cha mẹ đứng cùng phía với con để đối mặt với áp lực đó, thay vì tiếp thêm áp lực, tạo ra sự khác biệt rất lớn. Câu hỏi không phải là “làm sao để không có áp lực” mà là “làm sao để con không phải chịu áp lực một mình”.
Con nói bị áp lực nhưng vẫn không chịu học. Có phải con đang lợi dụng không? Đây là câu hỏi cha mẹ hay đặt ra khi mệt mỏi và lo lắng. Câu trả lời ngắn gọn là: rất ít học sinh giả vờ căng thẳng. Khi con nói bị áp lực mà hành vi học tập không cải thiện, thường có nghĩa là con đang thiếu kỹ năng hoặc môi trường để bắt đầu, không phải thiếu ý chí. Đây là điều cha mẹ có thể giúp được.
Đọc tiếp: Đồng hành cùng con thời đại AI: Không cấm, không bỏ mặc | Con không muốn học: Phân biệt lười, mất động lực và vấn đề sâu hơn | Cha mẹ lo âu về tương lai con: Lo lắng có ích và vô ích
