Khoảnh khắc quan trọng nhất không phải là điểm số
Con về nhà với bài kiểm tra có điểm thấp hơn kỳ vọng của cha mẹ hoặc thậm chí thấp hơn rất nhiều so với bài về nhà vẫn tốt gần đây.
Trong vài giây tiếp theo, cha mẹ có một sự lựa chọn. Và lựa chọn đó, cách phản ứng trong khoảnh khắc đó, thường quan trọng hơn bản thân điểm số.
Tác giả Đỗ Danh Nam viết trong lời mở đầu sách “Học thế nào trong thời đại AI?”: “Mỗi ngày, tôi nhìn thấy các con mình ngồi học, mệt mỏi, phân tâm, cố gắng rồi lại nghi ngờ chính bản thân mình.” Học sinh ngày nay đang đối mặt với áp lực thật. Phản ứng của cha mẹ với điểm số sẽ hoặc củng cố hoặc làm yếu đi khả năng con tiếp tục đứng dậy sau thất bại.
Năm câu hỏi dưới đây không phải để trì hoãn cuộc trò chuyện khó. Chúng giúp cha mẹ bước vào cuộc trò chuyện đó theo cách tốt hơn.
Câu hỏi 1 – Điểm số như vậy đang nói lên điều gì?
Điểm số có thể phản ánh nhiều thứ khác nhau và không phải tất cả đều giống nhau về ý nghĩa.
Điểm thấp vì chưa nắm vững kiến thức nền tảng. Đây là thông tin học tập quan trọng giúp con biết cần ôn lại phần nào, học theo cách nào khác.
Điểm thấp vì bài kiểm tra đánh vào điểm mù cụ thể. Con có thể hiểu 80% nội dung nhưng đề bài rơi vào 20% còn thiếu. Như vậy, điểm số không nói lên bức tranh toàn cảnh về năng lực của con.
Điểm thấp vì cách học chưa phù hợp. Con học nhiều nhưng học theo cách không hiệu quả cho loại đánh giá này. Điều cần làm là điều chỉnh phương pháp.
Điểm thấp vì có yếu tố bên ngoài. Hôm đó con không khỏe, lo lắng quá, không ngủ được đêm trước, hoặc có sự kiện cá nhân gây ảnh hưởng.
Điểm thấp vì dùng AI làm bài về nhà nhưng không thực sự học và hiểu. Bài về nhà đạt điểm tốt nhưng bài kiểm tra thấp hơn đáng kể là dấu hiệu cần được quan tâm.
Câu hỏi “Điểm số như vậy đang nói lên điều gì?” giúp cha mẹ tránh phản ứng theo tình huống sai. Phản ứng theo kiểu “con không cố gắng” khi thực ra vấn đề là “con đang học sai cách” không giúp ích gì mà còn tạo thêm áp lực không cần thiết cho con.
Câu hỏi 2 – Mình đang giận vì con hay vì kỳ vọng của chính mình?
Đây là câu hỏi khó nhất và quan trọng nhất.
Cảm giác thất vọng khi con điểm thấp là hoàn toàn tự nhiên. Nhưng có sự khác biệt quan trọng giữa thất vọng vì lo cho con và thất vọng vì không đạt được kỳ vọng của mình. Ví dụ:
- Thất vọng vì lo cho con: “Mình lo con đang gặp khó khăn mà không nói ra.”
- Thất vọng vì kỳ vọng bị vi phạm: “Mình đã kể với đồng nghiệp rằng con nhà mình học giỏi lắm.” Hoặc: “Điểm này ảnh hưởng đến định hướng mình đề ra cho con.”
Không có sự phán xét ở đây vì cả hai cảm xúc đều có thể xảy ra đồng thời và điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng khi phần lớn cơn giận đến từ việc kỳ vọng cá nhân không được thỏa mãn, cuộc trò chuyện thường đi theo hướng khiến con cảm thấy đang làm cha mẹ thất vọng thay vì hướng đến giải pháp học tập.
Tự hỏi câu này không có nghĩa là không được thất vọng. Nó giúp cha mẹ phân biệt cảm xúc nào là của mình và cảm xúc nào thực sự vì con.
Câu hỏi 3 – Con đang cảm thấy gì lúc này?
Trước khi cha mẹ kịp nói bất cứ điều gì, con đã nhìn tờ bài kiểm tra và có phản ứng cảm xúc của riêng mình. Đó có thể là xấu hổ, lo lắng, hoặc thậm chí là thất vọng với bản thân.
Khi cha mẹ bắt đầu ngay bằng phản ứng cảm xúc của mình, con phải xử lý cả cảm xúc của bản thân lẫn cảm xúc của cha mẹ cùng lúc. Điều đó thường dẫn đến phòng thủ, đóng cửa hoặc chỉ nói những gì cha mẹ muốn nghe.
Câu hỏi đơn giản nhất để bắt đầu: “Con cảm thấy thế nào về bài kiểm tra này?” hoặc chỉ “Con đang nghĩ gì?”
Khi con cảm thấy được hỏi và được nghe trước, cuộc trò chuyện thường tiến triển theo hướng tích cực hơn. Con nói thật hơn và cởi mở hơn với việc bàn về cách cải thiện.
Câu hỏi 4 – Điểm số như vậy có phản ánh đúng những gì con biết không?
Trong thời đại AI, câu hỏi này có thêm một điểm mới quan trọng.
Nếu bài về nhà và bài tập trên lớp của con thường nhất quán và tốt hơn bài kiểm tra đáng kể, đây có thể là dấu hiệu của khoảng cách giữa “học với AI” và “năng lực thật”. Điểm kiểm tra khi không có AI phản ánh gần hơn với những gì con thực sự biết.
Nhưng cũng có thể có những nguyên nhân khác: lo lắng khi thi, không quen với dạng đề cụ thể, hoặc phần đó trong chương trình thực sự chưa được ôn kỹ.
Câu hỏi này không phải để buộc tội con dùng AI không đúng cách. Nó là bước kiểm tra: “Điểm này có cho biết con cần học thêm phần nào không?” Câu trả lời chỉ ra hướng hành động cụ thể thay vì chỉ dừng lại ở phán xét.
Câu hỏi 5 – Phản ứng của mình lúc này sẽ dạy con điều gì về cách xử lý thất bại?
Đây là câu hỏi mang tầm nhìn xa nhất.
Con sẽ gặp thất bại nhiều lần trong cuộc đời: trong học tập, trong công việc và trong cuộc sống cá nhân. Cách con xử lý thất bại sau này phụ thuộc nhiều vào những gì con học được từ gia đình về ý nghĩa của thất bại và cách phản ứng với nó.
Khi cha mẹ phản ứng với điểm thấp bằng sự giận dữ và phán xét, con học được rằng: thất bại là điều đáng xấu hổ, cần che giấu và giá trị của con phụ thuộc vào điểm số.
Khi cha mẹ phản ứng với điểm thấp bằng sự tò mò và định hướng giải quyết vấn đề, con biết được rằng: thất bại là thông tin, đáng được phân tích và điều quan trọng là cách mình đứng dậy sau đó.
Bài học thứ hai là bài học con cần nhất trong thời đại AI – khi thế giới thay đổi nhanh và thất bại là một phần không thể tránh khỏi của quá trình học và thích nghi.
Khi đã tự hỏi xong thì cần bắt đầu cuộc trò chuyện thế nào
Sau khi tự hỏi và có cái nhìn rõ hơn, cách bắt đầu cuộc trò chuyện với con theo thứ tự sau thường hiệu quả hơn:
Trước tiên, hỏi con. “Con nghĩ sao về bài kiểm tra này?” Cha mẹ hãy thực sự lắng nghe trước khi nói.
Sau đó, chia sẻ quan sát – không phán xét. “Bố/mẹ thấy điểm bài kiểm tra thấp hơn bài về nhà khá nhiều. Con nghĩ tại sao vậy?”
Rồi mới bàn về bước tiếp theo. “Tuần này mình có thể làm gì khác để chuẩn bị cho bài kiểm tra tiếp theo?”
Ba bước này không mất nhiều thời gian hơn cuộc trò chuyện bắt đầu bằng sự phán xét, nhưng thường dẫn đến thông tin thực tế hơn và con sẵn sàng hành động sau đó hơn.
Điều không nên nói và lý do tại sao
Không cần: “Con học như thế mà điểm vậy à?” Câu này không có thông tin gì hữu ích và chỉ tạo thêm sự xấu hổ cho con.
Không cần: “Bạn A điểm cao hơn con nhiều.” So sánh không thay đổi được điểm số đã có và chỉ tạo thêm áp lực không giúp ích.
Không cần: “Sau này con làm gì được với điểm số như vậy?” Đây không phải thời điểm tốt để nói chuyện về nghề nghiệp tương lai khi mà con đang bận xử lý với thất bại hiện tại.
Không cần dài dòng. Thường một cuộc trò chuyện ngắn, bình tĩnh, tập trung vào hiểu và bước tiếp theo hiệu quả hơn nhiều so với một bài phân tích dài về hậu quả và kỳ vọng của cha mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Con điểm kém nhiều lần liên tiếp. Khi nào thì cần can thiệp sâu hơn? Khi điểm thấp kéo dài nhiều tuần ở nhiều môn, hoặc khi điểm kiểm tra thấp hơn đáng kể so với bài về nhà một cách nhất quán, đây là lúc cần hành động cụ thể hơn là chỉ nói chuyện. Hành động cụ thể gồm: gặp giáo viên để hiểu rõ con đang thiếu ở đâu, xem xét cách con đang học và AI có đang học hộ không và tùy theo tình huống có thể cần hỗ trợ học thêm có hướng dẫn.
Con biết điểm thấp nhưng không quan tâm, không có phản ứng gì. Có đáng lo không? Có thể đáng lo hơn khi con phản ứng mạnh. Không quan tâm với kết quả học tập thường là dấu hiệu của một trong hai điều: con đã mất động lực học hoàn toàn hoặc con đang che giấu cảm xúc thực sự vì đã quen với phản ứng không tốt từ người lớn khi điểm thấp. Cả hai đều cần được tìm hiểu thêm qua trò chuyện bình tĩnh và kiên nhẫn.
Đọc tiếp: Con học nhanh nhờ AI nhưng điểm lại kém hơn | [Đối thoại tuổi teen về AI: Kịch bản thực tế cha mẹ có thể dùng] | Không phải lười mà là chưa biết bắt đầu từ đâu
