Bạn có nhận ra mình không?
Bạn vừa làm xong một bài tập khá tốt mặc dù có nhờ AI gợi ý một phần. Khi nhìn vào bài vừa nộp, một suy nghĩ thoáng qua trong đầu bạn:
“Nếu không có AI, mình còn làm được không nhỉ?”
Hoặc: bạn đạt điểm cao trong bài kiểm tra. Nhưng thay vì vui, bạn lại thắc mắc: “Có phải mình chỉ đang giỏi lên nhờ AI không?”
Hoặc đơn giản hơn: bạn nhìn bạn cùng lớp dùng AI thuần thục, còn mình thì loay hoay, bạn tự hỏi: “Có phải mình gặp vấn đề gì không?”
Nếu bạn thấy những suy nghĩ này quen thuộc, đừng lo, bạn không phải là người duy nhất phải trải qua điều đó.
Tại sao cảm giác này lại xuất hiện?
Tự nghi ngờ bản thân khi học cùng AI thường không phải đến từ hư không. Nó thường xuất hiện vì một lý do cụ thể và khá hợp lý.
Khi ranh giới không rõ ràng. Khi bạn dùng AI để gợi ý, chỉnh sửa hoặc giải thích, ranh giới giữa “mình làm” và “AI làm thay” đôi khi rất mờ. Bạn không chắc điều gì là của mình và điều gì là của AI. Sự không chắc chắn đó tạo ra nghi ngờ.
Khi bài kết quả tốt hơn bình thường. Nghịch lý là bài tốt hơn nhờ AI đôi khi làm bạn cảm thấy tự ti hơn, không phải tự tin hơn. Đó là vì bạn biết mình được hỗ trợ nhiều hơn bình thường.
Khi gặp tình huống không có AI. Bài kiểm tra trên lớp, câu hỏi kiểm tra miệng, lúc điện thoại hết pin, những lúc đó làm lộ ra sự chênh lệch giữa “mình với AI” và “mình thật sự”.
Khi so sánh với người khác. Thấy bạn bè dùng AI tự tin và thuần thục trong khi mình loay hoay có thể dễ dàng tạo ra cảm giác mình đang làm gì đó sai.
Điều quan trọng cần biết: Nghi ngờ không phải là yếu đuối
Tác giả Đỗ Danh Nam viết trong phần lời nhắn riêng của sách: “Mỗi ngày, tôi nhìn thấy các con mình ngồi học, mệt mỏi, phân tâm, cố gắng rồi lại nghi ngờ chính bản thân mình.”
Những nghi ngờ như vậy không nói lên rằng thế hệ của bạn đặc biệt yếu. Đây là trải nghiệm rất con người và rất bình thường của người đang học trong môi trường không chắc chắn.
Thực ra, tự nghi ngờ bản thân ở mức độ vừa phải là dấu hiệu của người đang suy nghĩ thật sự về việc học của mình. Người không bao giờ tự nghi ngờ thường là người không để ý đến chất lượng học tập của mình.
Vấn đề không phải là nghi ngờ có hay không. Vấn đề là nghi ngờ đang dẫn bạn đến đâu.
Hai loại tự nghi ngờ và cách phân biệt
Nghi ngờ có ích
Nghi ngờ có ích là nghi ngờ dẫn đến câu hỏi cụ thể và hành động điều chỉnh.
“Mình vừa dùng AI làm bài Toán. Liệu mình có thực sự hiểu cách giải không?” và sau đó bạn thử giải lại bài đó từ đầu mà không nhìn vào câu trả lời AI.
“Bài văn này mình nhờ AI gợi ý nhiều quá. Mình thử viết lại đoạn mở bài bằng lời của mình xem sao.”
“Mình hay bị bí khi làm Lý. Mình cần ôn lại phần kiến thức nền nào?”
Loại nghi ngờ này có giá trị. Nó đang giúp bạn nhìn rõ hơn và điều chỉnh cách học.
Nghi ngờ vô ích
Nghi ngờ vô ích là nghi ngờ không dẫn đến đâu mà chỉ chạy vòng tròn trong đầu và làm bạn mệt.
“Mình học có đủ tốt không?” – câu hỏi này không có tiêu chí rõ ràng để trả lời.
“Nếu không có AI, mình có làm được không?” – câu hỏi giả định không giúp bạn học tốt hơn hôm nay.
“Bạn bè có đang giỏi hơn mình không?” – so sánh không có thông tin đầy đủ và không dẫn đến hành động gì có ích.
Câu hỏi để phân biệt hai loại: Nghi ngờ này có thể trả lời được bằng hành động cụ thể nào không? Nếu có, đây là nghi ngờ có ích. Nếu không, đây là nghi ngờ vô ích đang tiêu tốn năng lượng của bạn.
Tại sao “mình có thật sự giỏi không?” là câu hỏi sai chỗ
Rất nhiều kiểu tự nghi ngờ khi học cùng AI đều xoay quanh câu hỏi: “Mình thật sự giỏi không, hay chỉ đang giỏi nhờ AI?”
Câu hỏi này có vấn đề vì nó giả định rằng “giỏi thật sự” có nghĩa là không cần bất kỳ công cụ hay hỗ trợ nào. Nhưng không ai học tốt hoàn toàn một mình. Bạn dùng sách, dùng bút, dùng từ điển, hỏi thầy cô, học nhóm với bạn bè. Tất cả đều là hình thức hỗ trợ.
Câu hỏi đúng hơn không phải là “mình có dùng hỗ trợ không?” mà là: “Sau khi được hỗ trợ, mình có học được điều gì không?”
Nếu sau khi dùng AI để hiểu một khái niệm, bạn có thể giải thích lại khái niệm đó bằng lời của mình, tức là bạn đã học. Công cụ hỗ trợ không xóa bỏ điều đó.
Nếu sau khi dùng AI để làm bài, bạn không thể giải thích tại sao bài làm như vậy, đây là tín hiệu cần điều chỉnh, không phải lý do để tự trách mình.
Làm gì khi tự nghi ngờ xuất hiện
Bước 1 – Gọi tên nó. Thay vì để cảm giác nghi ngờ lan tỏa mơ hồ, thử xác định cụ thể: “Mình đang nghi ngờ điều gì? Môn nào? Bài nào? Phần nào?” Cụ thể hóa thường làm cảm giác nghi ngờ nhỏ lại đáng kể.
Bước 2 – Phân loại. Câu hỏi này dẫn đến hành động cụ thể nào không? Nếu có, hãy làm đi. Nếu không, hãy thừa nhận đây là nghi ngờ vô ích và chủ động chuyển sang điều khác.
Bước 3 – Kiểm tra thực tế. Thay vì tự hỏi “mình có thực sự giỏi không”, thử một bài kiểm tra thực tế nhỏ: đóng AI lại và thử tự giải thích điều vừa học. Câu trả lời của bài kiểm tra nhỏ này đáng tin hơn nhiều so với vòng xoáy suy nghĩ trong đầu.
Bước 4 – Điều chỉnh cách dùng AI nếu cần. Nếu kiểm tra thực tế cho thấy bạn đang dùng AI nhiều hơn mức học tập lành mạnh, đây là thông tin hữu ích. Bạn không cần tự trách, chỉ cần điều chỉnh một chút cho lần sau.
Điều sách “Học thế nào trong thời đại AI?” muốn nói với bạn
Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” kết thúc phần về năng lực học tập bằng một câu đáng nhớ:
“Điều quan trọng không phải là bạn đang ở mức nào, mà là bạn đang tiếp tục đi lên theo nhịp của mình.”
Đừng so sánh với AI hay bạn bè, bạn hãy tự hỏi mình có đang tiến bộ theo nhịp của chính mình không.
Tự nghi ngờ bản thân đôi khi là dấu hiệu bạn đang đi đúng hướng. Tức là bạn đủ tỉnh táo để nhận ra ranh giới, đủ trung thực để không tự lừa mình rằng mọi thứ đều ổn. Điều đó có giá trị.
Nhưng đừng để nghi ngờ trở thành rào cản. Thay vào đó, bạn hãy dùng nó như la bàn, không phải như xiềng xích.
Khi tự nghi ngờ trở thành gánh nặng
Nếu cảm giác “mình không đủ tốt” xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng đến cả những khía cạnh khác trong cuộc sống không chỉ việc học, đây là lúc nên chia sẻ với người mà bạn tin tưởng.
Việc chia sẻ với người khác không nói lên rằng bạn đang gặp vấn đề. Vì đôi khi chúng ta cần một góc nhìn từ bên ngoài để thấy rõ hơn những gì quá quen thuộc trong đầu mình.
Câu hỏi thường gặp
Mình hay dùng AI làm bài rồi cảm thấy xấu hổ. Điều đó có bình thường không? Cảm giác xấu hổ thường đến khi bạn cảm thấy mình đang làm điều gì đó không phù hợp với giá trị của mình. Câu hỏi đáng hỏi không phải là “mình có nên xấu hổ không” mà là “cách mình đang dùng AI có thực sự giúp mình học không?” Nếu không, điều chỉnh cách dùng. Nếu có, cảm giác xấu hổ có thể đang đến từ hiểu nhầm về ranh giới.
Làm sao để biết mình đang có năng lực thật sự, không phải chỉ giỏi nhờ AI? Bài kiểm tra đơn giản nhất: đóng AI lại và giải thích cho ai đó nghe điều bạn vừa học. Nếu giải thích được theo nhiều cách khác nhau, không chỉ lặp lại nguyên văn những gì AI nói nghĩa là bạn có hiểu biết thật. Kết quả bài kiểm tra trên lớp theo thời gian cũng là dữ liệu đáng tin cậy.
Mình thấy bạn bè không bao giờ tự nghi ngờ như mình. Có phải mình đang có vấn đề không? Khả năng cao là bạn không thấy được những gì diễn ra bên trong đầu của bạn bè. Nhiều người không thể hiện sự nghi ngờ ra ngoài dù vẫn có. Và một số người không tự nghi ngờ vì họ không đặt câu hỏi về chất lượng học của mình. Do đó, không tự nghi ngờ chính mình không hẳn là điều gì tốt hơn.
Đọc tiếp: Áp lực phải “theo kịp AI”: Tại sao bạn cảm thấy không đủ giỏi | Lo âu về tương lai trong thời đại AI: Cảm giác bình thường hay cần lo? | Từ “học vì bị ép” sang “học vì muốn”: Tìm lại động lực nội tại
