Khoảnh khắc nhận điểm kém diễn ra như thế nào
Thầy cô trả bài hoặc điểm số hiện ra trên màn hình và số điểm thấp hơn bạn kỳ vọng, thậm chí là thấp hơn rất nhiều.
Trong vài giây tiếp theo, có thể bạn cảm thấy một hoặc nhiều trong số những điều này:
- Nóng mặt
- Cảm giác muốn giấu bài đi
- Tức giận với bản thân
- Tức giận với đề bài hoặc thầy cô
- Muốn khóc
- Cảm giác trống rỗng
- Tê liệt không biết phản ứng sao.
Tất cả những cảm giác đó là bình thường. Không có cảm giác nào trong số đó là sai hay nên xấu hổ.
Vấn đề không phải là bạn cảm thấy gì. Vấn đề là điều xảy ra tiếp theo và điều tiếp theo đó có thể rất khác nhau tùy vào cách bạn xử lý.
Tại sao não khó xử lý điểm kém ngay lập tức
Khi nhận kết quả tiêu cực, đặc biệt là thứ gắn với nỗ lực và hình ảnh bản thân như điểm số, não kích hoạt phản ứng căng thẳng. Đây là phản ứng sinh học tự động, không phải do bạn yếu đuối.
Trong trạng thái đó, phần não xử lý cảm xúc (hệ limbic) đang hoạt động mạnh, trong khi phần não xử lý lý trí và phân tích (vỏ não trước trán) bị ức chế một phần. Cố gắng phân tích điểm kém ngay khi cảm xúc còn đang mạnh thường không hiệu quả vì não không ở trạng thái tốt nhất để làm việc đó.
Đây là lý do tại sao những cuộc trò chuyện về điểm kém thường tiến triển theo chiều hướng xấu nếu bị bắt đầu ngay lập tức, nhưng sẽ tốt hơn nếu được diễn ra vài tiếng sau, khi cảm xúc đã lắng xuống.
Ba giai đoạn để xử lý điểm kém
Giai đoạn 1 – Thừa nhận cảm xúc mà không phán xét
Bước đầu tiên không phải là phân tích điểm số, mà là thừa nhận bạn đang cảm thấy gì.
Điều này nghe đơn giản nhưng nhiều học sinh bỏ qua bước này hoặc làm ngược lại, tức là phán xét cảm xúc của mình: “Mình không nên buồn về điều này”, “Mình đang phản ứng thái quá”, “Mình kém quá”.
Phán xét cảm xúc không làm cảm xúc biến mất, mà thường chỉ khiến bạn khó chịu thêm. Thừa nhận đơn giản hơn và hiệu quả hơn: “Mình đang thất vọng. Điều đó bình thường.”
Bạn cũng không cần phải nói to hay viết ra. Chỉ cần nhận ra trong đầu: đây là cảm giác của mình, nó có lý do và nó sẽ qua đi.
Giai đoạn 2 – Tạo khoảng cách với cảm xúc
Sau khi thừa nhận cảm xúc, bước tiếp theo là tạo khoảng cách. Ở giai đoạn này, bạn không phải đẩy cảm xúc đi hay giả vờ không có, mà là không để cảm xúc đó chiếm toàn bộ suy nghĩ của bạn.
Một số cách tạo khoảng cách đơn giản:
Thay đổi môi trường tạm thời: Ra ngoài uống nước, đi lại vài bước, nhìn ra cửa sổ. Thay đổi vật lý nhỏ giúp não ra khỏi vòng lặp cảm xúc.
Hít thở có ý thức: Hít vào và đếm đến 4, giữ hơi và đếm đến 4, thở ra và đếm đến 6. Không cần làm nhiều lần, chỉ cần 2-3 nhịp thở chậm có thể đủ để hạ bớt phản ứng căng thẳng.
Hoãn phân tích: Nói với mình: “Mình sẽ xem lại bài này sau khi về nhà” hoặc “Mình sẽ nghĩ về nó tối nay.” Không phải trốn tránh, chỉ là bạn chọn thời điểm tốt hơn để xử lý.
Giai đoạn 3 – Phân tích khi đã bình tĩnh hơn
Chỉ đến bước này mới là lúc thích hợp để nhìn vào điểm số như thông tin thực sự.
Câu hỏi hữu ích để tự hỏi:
Điểm này cho mình biết điều gì cụ thể? Phần nào mình làm sai? Phần nào mình không hiểu? Hay là mình hiểu nhưng làm bài không đúng cách?
Điều gì dẫn đến kết quả này? Cách ôn bài? Không ngủ đủ giấc trước thi? Bị lo lắng trong phòng thi? Hiểu bài không đủ vững?
Bước tiếp theo cụ thể là gì? Không phải “phải cố gắng hơn” chung chung, mà là một hành động cụ thể: hỏi thầy cô về phần làm sai, ôn lại phần đó theo cách khác, thay đổi cách học trước kỳ thi tới.
Điểm kém là thông tin, không phải lý do để phán xét
Đây là điểm quan trọng nhất và cũng là điều khó nhất để thực sự tin vào.
Điểm kém cho bạn biết: tại thời điểm đó, trong điều kiện đó, với sự chuẩn bị đó, bạn làm được đến mức này. Đó là thông tin, không hơn, không kém.
Nó không cho bạn biết: bạn thông minh đến đâu, bạn có khả năng học được không, bạn sẽ làm được gì trong tương lai, hay giá trị của bạn như một người.
Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” của tác giả Đỗ Danh Nam có nhắc về thái độ với sai lầm và kết quả chưa tốt: “Giữ được sự bình tĩnh giúp bạn học tập vững vàng hơn. Bạn không bị cuốn theo… mà giữ được tốc độ suy nghĩ của chính mình.” Điều tương tự áp dụng với điểm số – giữ được bình tĩnh giúp bạn học được từ kết quả đó thay vì bị kẹt trong phản ứng cảm xúc với nó.
Học sinh học được nhiều điều từ điểm kém không phải là những bạn không thấy buồn, mà là những bạn thấy buồn, nhưng đã biết cách xử lý cảm xúc đó, rồi nhìn vào điểm kém với câu hỏi “mình cần làm gì để khác đi?” thay vì câu kết luận “mình không giỏi.”
Khi cảm xúc mạnh hơn và bạn không thể xử lý được một mình
Đôi khi điểm kém không chỉ là điểm kém. Nó kích hoạt thêm những lo lắng lớn hơn:
- Về thi đại học
- Về kỳ vọng của cha mẹ
- Về tương lai
- Về việc mình có đủ giỏi không
Và cảm xúc sẽ trở nên nặng hơn nhiều so với nỗi buồn vì một điểm số đơn thuần.
Khi điều đó xảy ra, xử lý một mình thường không đủ và không cần thiết. Nói chuyện với ai đó như bạn thân, thầy cô, cha mẹ, những người mà bạn tin tưởng và có thể nói chuyện một cách cởi mở, thường giúp ích nhiều hơn là cố xử lý trong đầu một mình.
Nói chuyện với ai đó không có nghĩa là người đó sẽ giải quyết vấn đề cho bạn, mà vì nói ra thường giúp bạn vơi đi cảm xúc và suy nghĩ thoáng hơn.
Một điều đặc biệt của thời đại AI
Trong thời đại AI, có một nguồn cảm xúc tiêu cực xung quanh điểm kém mà ít người nói đến: cảm giác “đáng lẽ mình phải làm tốt hơn vì có AI hỗ trợ.”
Nếu bạn đang học với AI và vẫn điểm kém, liệu có bao giờ bạn đặt câu hỏi: “Vấn đề của mình là khi mà có AI rồi vẫn không làm được?”
Trong kỳ thi, thường bạn sẽ không được sử dụng AI. Do đó, kết quả kỳ thi phản ánh những gì thực sự ở trong đầu bạn, không phải những gì bạn có thể làm được khi có AI. Lúc này, điểm kém trong kỳ thi (không có AI) không phải là thất bại. Đó là thông tin giúp bạn điều chỉnh cách học để kỳ thi tới bạn vẫn có thể làm được, mà không cần AI
Năm điều không nên làm khi vừa nhận điểm kém
Không tự mắng mình ngay lập tức. “Mình ngu quá”, “Mình vô dụng”, “Mình không học được” – những câu nói này không giúp ích gì và thường không đúng. Chúng chỉ làm cảm xúc của bạn nặng hơn và không tạo ra thông tin có ích.
Không so sánh với điểm của bạn bè ngay lúc đó. Trong lúc cảm xúc đang mạnh, so sánh thường chỉ tạo thêm cảm giác thua kém mà không giúp bạn học được gì.
Không đưa ra quyết định lớn ngay lập tức. “Mình sẽ bỏ môn này”, “Mình không học ban đó nữa” – những quyết định đưa ra trong lúc cảm xúc tiêu cực thường không phải quyết định tốt nhất và thường thay đổi khi cảm xúc lắng xuống.
Không phủ nhận cảm xúc. “Không sao, chỉ là điểm số thôi” khi thực ra bạn đang rất buồn – phủ nhận không giúp cảm xúc đó tan đi, chỉ là dồn nén tạm thời.
Không học lại ngay lập tức khi đang cảm xúc cao. Học trong trạng thái căng thẳng và tiêu cực thường kém hiệu quả và có thể tăng cường thêm liên kết tiêu cực giữa môn học và cảm giác khó chịu.
Câu hỏi thường gặp
Mình hay khóc khi bị điểm kém. Điều đó có bình thường không? Hoàn toàn bình thường. Khóc là phản ứng cảm xúc tự nhiên khi bạn thất vọng và căng thẳng, và thực ra thường giúp giải phóng cảm xúc hiệu quả hơn là cố giữ lại. Điều đáng lo hơn không phải là khóc mà là nếu cảm giác tệ kéo dài nhiều ngày mà không thuyên giảm.
Cha mẹ mình phản ứng rất mạnh với điểm kém, điều đó làm mình càng khó điều tiết cảm xúc hơn. Đây là tình huống khó hơn nhiều vì bạn phải xử lý cả cảm xúc của mình lẫn phản ứng của cha mẹ cùng lúc. Nếu có thể, hãy trì hoãn cuộc trò chuyện với cha mẹ đến khi cả hai bình tĩnh hơn. Và nhớ rằng phản ứng mạnh của cha mẹ thường đến từ lo lắng cho bạn, không phải từ không yêu bạn, dù điều đó không làm nó dễ chịu hơn trong khoảnh khắc đó.
Điểm kém lần này là môn quan trọng cho thi đại học. Làm sao để không lo lắng quá? Lo lắng hoàn toàn có lý trong tình huống này. Điều có ích nhất trong lúc này không phải là cố không lo, mà là chuyển lo lắng thành hành động cụ thể: biết chính xác mình cần cải thiện gì, lập kế hoạch học cụ thể và bắt đầu từ bước nhỏ nhất có thể làm ngay hôm nay. Hành động cụ thể thường làm giảm lo lắng hiệu quả hơn là cố trấn an bản thân.
Đọc tiếp: Áp lực thi cử trong thời đại AI: Khi điểm số vẫn quan trọng | Kiệt sức học tập: Học nhiều hơn nhờ AI nhưng vẫn cảm thấy không đủ | Hoài nghi chính mình: Khoa học đằng sau và cách nhìn lại
