Lo lắng này có thật và có cơ sở
Trước hết, điều quan trọng cha mẹ cần hiểu: khi con lo lắng về tương lai nghề nghiệp trong thời đại AI, lo lắng đó không phải do con bi quan hay yếu đuối. Đó là phản ứng tự nhiên và có cơ sở của một người đang lớn lên trong bối cảnh có nhiều thay đổi lớn.
AI đang thay đổi nhiều ngành nghề một cách rõ ràng và có thể quan sát được. Học sinh nghe điều đó từ báo đài, từ thầy cô, từ chính cha mẹ. Lo lắng khi nghe những điều đó là bình thường.
Điều cha mẹ không nên làm là phủ nhận nỗi lo đó bằng cách nói “không sao đâu” hay “cứ học giỏi là có việc làm”. Những câu trả lời này nghe có vẻ trấn an nhưng thực ra lại đang truyền thông điệp rằng lo lắng của con không là thừa thãi và cha mẹ không sẵn sàng đối mặt với sự thật cùng con.
Năm tình huống cụ thể và cách phản hồi
Tình huống 1 – Con nói “AI sẽ thay thế hết mọi công việc”
Điều con thực sự muốn nói: Con sợ mình sẽ không có chỗ đứng trong thế giới tương lai.
Cha mẹ không nên nói: “Không đâu, AI không thể thay thế con người.” (Điều là không hoàn toàn đúng và con biết cũng biết như vậy.) “Thế thì con hãy học nhiều hơn đi.” (Phản ứng như vậy chỉ tạo thêm áp lực mà không giúp con giải quyết nỗi lo.)
Cha mẹ nên nói: “Đúng là AI đang thay đổi nhiều nghề ngành. Bố/mẹ cũng không biết chính xác tương lai sẽ ra sao. Nhưng theo con, điều gì của con người mà AI không thể thay thế?”
Lúc này, cha mẹ hãy dừng lại để lắng nghe con. Con thường nhận ra: trải nghiệm cá nhân, cảm xúc thật, mối quan hệ, sự sáng tạo xuất phát từ bản tính tò mò là những thứ mà AI không có.
“Bố/mẹ cũng nghĩ như vậy. Câu hỏi không phải là ‘có nghề nào mà AI không thay thế được không’ mà là ‘mình phải làm gì để những điều chỉ mình có trở thành giá trị thật trong công việc’.”
Tình huống 2 – Con hỏi “Học để làm gì khi AI đã biết hết rồi?”
Điều con thực sự muốn nói: Con không thấy ý nghĩa của việc học trong bối cảnh này.
Cha mẹ không nên nói: “Vì chương trình học yêu cầu.” (Phản hồi như vậy không giúp trả lời câu hỏi của con.) “Học để biết cách sử dụng AI.” (Câu trả lời này chỉ đúng một phần nhưng chưa đủ.)
Cha mẹ nên nói: “Vậy con thử hỏi ngược lại: nếu AI biết hết mọi thứ, vậy tại sao con lại hỏi AI theo cách này chứ không phải cách khác? Điều gì khiến con biết câu trả lời của AI sẽ có ích với mình?”
Bây giờ cha mẹ hãy dừng lại và cho con thời gian để suy nghĩ.
“Biết mình cần gì, biết đặt đúng câu hỏi và biết đánh giá câu trả lời là điều mà AI không làm thay con được. Do đó, học không phải để biết nhiều thông tin, mà học để xây dựng khả năng suy nghĩ, hiểu và áp dụng thông tin.”
Tình huống 3 – Con lo lắng về ngành học mình đang theo đuổi
Điều con thực sự muốn nói: Con không chắc lựa chọn của mình có đúng không.
Cha mẹ không nên nói: “Con chọn ngành đó là đúng rồi, đừng lo.” (Trả lời như vậy là không nên vì không ai có thể chắc chắn điều này.) “Vậy thì chuyển sang học IT đi, IT luôn có việc.” (Lựa chọn mới có thể không phù hợp với con và cũng không chắc sẽ đúng trong dài hạn.)
Cha mẹ nên nói: “Bố/mẹ cũng không biết chắc tương lai ngành đó sẽ thế nào và cũng không ai biết cả. Nhưng bố/mẹ chỉ muốn hỏi là: trong những cái mà con đang học, cái nào con thấy thú vị nhất và muốn tìm hiểu sâu hơn?”
Cha mẹ hãy lắng nghe và sau đó:
“Có một điều thú vị là những người làm tốt trong bất kỳ nghề nào thường là người thực sự tò mò và muốn hiểu sâu về lĩnh vực đó. AI có thể làm được nhiều công việc của nghề đó, nhưng người hiểu sâu và biết đặt câu hỏi đúng thì không thể thay thế. Con có thể làm được điều đó không?”
Tình huống 4 – Con so sánh bản thân với bạn bè “giỏi dùng AI hơn”
Điều con thực sự muốn nói: Con không biết mình có đủ tốt trong thời đại này không.
Cha mẹ không nên nói: “Con học AI đi cho bằng bạn đi.” (Việc tạo áp lực thông qua so sánh không lành mạnh là không cần thiết.) “Con học thật còn các bạn thì chỉ giỏi dùng công cụ thôi.” (Phán xét người khác là không cần thiết.)
Cha mẹ nên nói: “Có phải con sợ mình chậm hơn các bạn không?”
Lúc này cha mẹ cần lắng nghe con mà không phán xét.
“Biết sử dụng AI và biết học tốt là hai thứ khác nhau. Sách ‘Học thế nào trong thời đại AI?’ có một câu bố/mẹ thấy đúng: AI-Ready Human không phải là người giỏi công nghệ nhất, mà là người biết giữ vai trò người học khi học và làm cùng AI. Điều đó không đo bằng số công cụ AI mà họ biết.”
Tình huống 5 – Con muốn bỏ học vì cảm thấy “vô nghĩa trong thời đại AI”
Điều con thực sự muốn nói: Con đang mất động lực học và cần được giúp đỡ.
Cha mẹ không nên nói: “Con không được bỏ học.” (Đưa ra lệnh cấm không giúp giải quyết vấn đề liên quan đến mất động lực.) “Học xong rồi muốn làm gì thì làm.” (Đây là cách cha mẹ thường dùng để tránh né vấn đề thực sự.)
Cha mẹ nên nói: “Điều gì khiến con cảm thấy việc học không có nghĩa? Có phải vì AI, hay còn điều gì khác?”
Đôi khi lo lắng về AI chỉ là bề nổi của những vấn đề sâu xa hơn như mệt mỏi kéo dài, mất kết nối với mục đích học hoặc áp lực bị dồn nén.
“Thực ra bố/mẹ cũng không có câu trả lời hoàn hảo cho câu hỏi này. Nhưng bố/mẹ biết một điều: bỏ học vì lo lắng thường không giúp giải quyết lo lắng. Nó chỉ đổi từ lo lắng này sang lo lắng khác. Con có muốn bố/mẹ cùng con giải quyết nỗi lo này không?”
Điều cha mẹ không nên nói trong bất kỳ tình huống nào
“Đừng lo, mọi chuyện rồi sẽ ổn.” Trấn an không có cơ sở không giúp ích và con cũng biết điều đó.
“Con phải giỏi AI hơn thì mới có việc làm.” Cha mẹ đang vô tình tạo áp lực sai hướng vì giỏi dùng công cụ không phải yếu tố quyết định duy nhất.
“Ngành đó sau này không có việc đâu.” Không ai biết chắc điều này và nói vậy chỉ khiến con lo lắng thêm, mà không có hướng giải quyết.
“Thế hệ bố/mẹ còn khó khăn hơn mà vẫn ổn đó thôi.” So sánh thế hệ không thường không có tính tham khảo vì bối cảnh hoàn toàn khác nhau.
Điều quan trọng nhất cha mẹ có thể làm
Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” có nhắc: “Giá trị của bạn nằm ở khả năng suy nghĩ và trải nghiệm, từ đó tạo nên chiều sâu, điều chỉnh bản thân và sống có ý thức.”
Điều con cần nhất khi lo lắng về tương lai không phải là câu trả lời chắc chắn về tương lai, vì không ai có câu trả lời đó. Điều con cần là:
- Cảm giác không bị bỏ lại một mình với lo lắng đó. Cha mẹ đang ở cùng, không phủ nhận lo lắng mà cũng không hoảng loạn cùng con.
- Niềm tin rằng mình có khả năng thích nghi với bất kỳ hoàn cảnh nào. Đó không phải vì thế giới sẽ dễ thở hơn với con, mà vì con đang xây dựng những nền tảng bền vững.
- Không gian để tiếp tục đặt câu hỏi. Do đó, cha mẹ không cần cùng con giải quyết mọi vấn đề ngay hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Con lo lắng về nghề nghiệp trong thời đại AI nhưng không chịu nói chuyện. Làm sao để tiếp cận con? Cha mẹ không nên bắt đầu bằng câu hỏi trực tiếp về tương lai hay AI. Hãy bắt đầu từ điều con đang làm hoặc quan tâm như một bộ phim, một trò chơi, một điều xảy ra ở trường. Khi con cảm thấy bạn quan tâm đến thế giới hiện tại của con, cánh cửa cho những cuộc trò chuyện sâu hơn sẽ thường tự mở.
Mình cũng không biết câu trả lời cho những câu hỏi này. Có nên thừa nhận với con không? Có. Thừa nhận không biết là một trong những điều cha mẹ có thể làm hiệu quả nhất trong bối cảnh này. Câu “Bố/mẹ cũng không chắc, nhưng bố/mẹ nghĩ…” thường mở ra cuộc trò chuyện thật hơn là giả vờ có câu trả lời chắc chắn.
Con lo lắng về nghề nghiệp trong thời đại AI nhưng lại lười học. Hai điều này có mâu thuẫn với nhau không? Không hẳn. Con có thể lo lắng về tương lai nhưng chưa thấy kết nối giữa việc học hiện tại và tương lai đó. Thay vì chỉ ra mâu thuẫn, cha mẹ hãy hỏi con: “Con thấy những gì mình đang học có liên quan đến lo lắng đó không?” Câu trả lời thường tiết lộ nhiều hơn về vấn đề thực sự.
Đọc tiếp: Phát triển não bộ 16-18 tuổi và quyết định nghề nghiệp | Nuôi con trong thế giới mà bạn chưa từng sống qua | Học sinh lo âu về tương lai thời đại AI
