Tại sao chủ đề này quan trọng nhưng ít được nói đến
Hầu hết nội dung về “cha mẹ đồng hành cùng con” đều nói chung chung kiểu “cha mẹ nên làm X, Y, Z”. Nhưng trong thực tế, cha và mẹ thường có cách tiếp cận khác nhau, đôi khi có mâu thuẫn và sự thiếu nhất quán tạo ra nhiều vấn đề hơn bất kỳ quy tắc nào về AI.
Mục tiêu của bài viết không phải để dạy “cha làm điều này, mẹ làm điều kia” theo kiểu phân công cứng nhắc. Bởi vì thực tế đa dạng hơn nhiều, có gia đình chỉ có mẹ, có gia đình cha là người chính đồng hành cùng con học, có gia đình cả hai cùng tham gia ngang nhau.
Điều bài viết muốn làm là: giúp mỗi người lớn đang đồng hành cùng con nhìn rõ vai trò của mình và cách phối hợp hiệu quả với người còn lại, dù đó là vợ chồng, ông bà, hay người giám hộ khác.
Hai vai trò cốt lõi cần có trong việc đồng hành cùng con học
Trong bất kỳ gia đình nào, việc đồng hành cùng con học tốt cần có hai vai trò, nhưng không nhất thiết phải do hai người khác nhau đảm nhận, nhưng cần hiện diện đều đặn.
Vai trò 1 – Người giữ nhịp và quy tắc
Đây là vai trò cần có sự ổn định để đảm bảo về giờ học, môi trường học tập, giới hạn về điện thoại và công nghệ, cũng như theo dõi tiến độ và kết quả của con.
Người đảm nhận vai trò này thường chú ý đến: con có ngồi học đúng giờ không, bài về nhà có làm đủ không, điểm số có phản ánh đúng năng lực không và liệu con có đang dùng AI theo cách lành mạnh không.
Rủi ro khi vai trò này quá mạnh mà không có vai trò kia: Người giữ vai trò này có thể trở thành người kiểm soát và giám sát thuần túy. Con làm theo vì phải làm, không phải vì hiểu tại sao. Khi không có người giám sát, cấu trúc sụp đổ và con sẽ không tuân thủ theo những quy tắc đã được đề ra.
Vai trò 2 – Người tạo ra không gian để tin tưởng
Đây là vai trò đảm bảo con có nơi an toàn để nói về khó khăn, sợ hãi và những lúc đã dùng AI không đúng cách mà không sợ bị phán xét hay trách phạt.
Người đảm nhận vai trò này thường chú ý đến: con đang cảm thấy thế nào về việc học, có điều gì đang làm con lo lắng không và con có đang nói thật hay chỉ nói những gì người lớn muốn nghe.
Rủi ro khi vai trò này quá mạnh mà không có vai trò kia: Con sẽ không có quy tắc phải tuân theo và giới hạn để hạn chế. Con cảm thấy được yêu thương nhưng thiếu định hướng và tính nhất quán.
Sự mâu thuẫn làm suy yếu mọi nỗ lực
Khi cha và mẹ mâu thuẫn công khai về cách đồng hành cùng con, hậu quả thường tệ hơn cả khi hai người cùng làm điều gì đó chưa hoàn hảo nhưng có sự nhất quán.
Tình huống phổ biến:
Mẹ đặt giới hạn về việc sử dụng điện thoại trong giờ học. Cha thấy con đang sử dụng dở thì cho qua. Theo đó, con sẽ học được rằng: mẹ là người đặt quy tắc cứng nhắc, cha là người dễ thương lượng hơn. Kết quả là con chọn đối tượng phù hợp để xin phép tùy tình huống, giới hạn thực sự khi sử dụng điện thoại sẽ không tồn tại.
Cha lo lắng con không theo kịp AI và thúc ép con học thêm. Mẹ thấy con mệt và muốn bảo vệ con. Hai người tranh luận trước mặt con. Kết quả là con không cảm thấy được sự trợ giúp của cha mẹ, mà cảm giác chính con trở thành “lý do” của cuộc tranh cãi.
Một người cho rằng AI là công cụ tốt cần khuyến khích. Người kia lo lắng con phụ thuộc vào AI. Cả hai đều nói những điều trái ngược nhau với con. Kết quả là con không biết phải nghe ai và tự đặt ra quy tắc của mình và thường theo hướng thuận tiện với con nhất.
Điều cần nhất quán đối với bất kể vai trò nào
Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” viết: “Sự tin tưởng và lắng nghe thường có tác động bền vững hơn rất nhiều so với việc thúc ép hay so sánh.”
Dù cha hay mẹ đảm nhận vai trò nào, có một số điểm cần nhất quán hoàn toàn:
Không so sánh con với AI. Cha mẹ tuyệt đối không nên nói “AI còn làm được, sao con không làm được?” Cha mẹ cũng không nên dùng AI như thước đo đánh giá năng lực của con. AI không học, không mệt và không có nhịp sinh học như con người, nên việc so sánh trở nên không công bằng và gây hại tâm lý của con.
Không so sánh con với bạn bè về AI. “Bạn A dùng AI giỏi lắm, sao con không làm được như bạn?” So sánh như vậy không khuyến khích con học, mà còn tạo thêm áp lực và khiến con trở nên tự ti.
Không phán xét khi con dùng AI sai cách. Khi phát hiện con để AI làm toàn bộ bài, phản ứng đầu tiên quyết định con có nói thật lần sau không. Trong đó, những phản ứng như phán xét và la mắng thường dẫn đến việc con sẽ che giấu. Ngược lại, sự tò mò của cha mẹ và nỗ lực đối thoại dễ khiến con mở lòng hơn.
Nhất quán về giới hạn cốt lõi. Dù cha và mẹ có phong cách giáo dục khác nhau, cần thống nhất về những điểm quan trọng nhất, ví dụ như sử dụng điện thoại trong giờ học và cách dùng AI để làm bài và không mâu thuẫn công khai về những điểm này.
Khi một người phải đảm nhận cả hai vai trò
Nhiều gia đình chỉ có một phụ huynh trực tiếp đồng hành cùng con học do người kia vắng mặt, bận công việc hoặc không tham gia. Trong trường hợp đó, một người phải đảm nhận cả hai vai trò.
Điều này không phải là không thể, nhưng cần phải có sự rõ ràng. Người đảm nhận cả hai vai trò cần chú ý đến việc chuyển đổi: lúc nào cần phải giữ quy tắc, lúc nào cần tạo không gian để con tin tưởng. Và quan trọng là không để hai vai trò lẫn lộn vào nhau.
Ví dụ: cuộc trò chuyện để tạo sự tin tưởng với con (con đang chia sẻ khó khăn) không phải là lúc để đặt quy tắc và giới hạn mới. Ngược lại, khi đang thiết lập quy tắc, không cần giải thích dài dòng hay xin phép con.
Vai trò đặc biệt của cha
Không phải quy tắc cứng nhắc, nhưng quan sát thực tế cho thấy cha thường có một số đóng góp đặc biệt trong việc đồng hành cùng việc học của con trong thời đại AI:
Chia sẻ những trải nghiệm học mới trong chính công việc của mình. Công việc thường đòi hỏi cha phải liên tục cập nhật những kỹ năng mới, trong đó có kỹ năng sử dụng AI. Chia sẻ điều đó với con (“hôm nay bố dùng AI để làm X, nhưng kết quả chưa như ý vì Y”) là bài học thực tế về cách dùng AI có ý thức.
Làm mẫu cho con về thái độ bình tĩnh trước những thay đổi. Khi cha đối diện với AI và công nghệ bằng sự tò mò và tỉnh táo thay vì lo lắng hay phấn khích thái quá, con sẽ học được cách tiếp cận đó đó.
Kết nối với thực tế nghề nghiệp. Cuộc trò chuyện về “AI đang thay đổi công việc của bố ra sao” là bài học về tương lai nghề nghiệp thực tế hơn bất kỳ bài báo nào.
Vai trò đặc biệt của mẹ
Tương tự, quan sát thực tế cho thấy mẹ thường có một số đóng góp đặc biệt:
Nhận ra dấu hiệu tâm lý sớm hơn cha. Mẹ thường để ý đến những thay đổi nhỏ trong cảm xúc và hành vi của con. Đó có thể là những dấu hiệu sớm của lo âu, kiệt sức hoặc mất tự tin mà có thể bị bỏ qua nếu chỉ tập trung vào kết quả học tập.
Tạo điều kiện để con nói về cảm xúc của mình. Mẹ hay đặt những câu hỏi kiểu “con cảm thấy thế nào về điều này?” và thực sự lắng nghe câu trả lời của con trước khi đưa ra bất kỳ lời khuyên nào về kỹ năng.
Kết nối hàng ngày. Những cuộc trò chuyện ngắn trong sinh hoạt hàng ngày như lúc nấu ăn, khi đưa đón cho phép con chia sẻ những điều thật nhất mà không cảm thấy như bị ép hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Nếu hai vợ chồng không đồng ý về cách dùng AI, có nên tranh luận trước mặt con không? Không nên. Tranh luận trước mặt con về vấn đề kỷ luật hoặc quy tắc sẽ làm mất đi sức ảnh hưởng của cả 2 vai trò và khiến con dễ rơi vào trạng thái bối rối. Nếu cha mẹ có bất đồng, hãy nói chuyện riêng và đạt được sự đồng thuận tối thiểu trước khi nói chuyện với con.
Gia đình ở cùng ông bà và các thành viên đều có quan điểm khác về AI. Phải xử lý thế nào? Đây là tình huống phổ biến ở Việt Nam và không có giải pháp hoàn hảo. Theo đó, nên ưu tiên sự nhất quán trong những điểm quan trọng nhất như không để AI làm toàn bộ bài. Ngoài ra, cha mẹ có thể giải thích lý do cho ông bà theo hướng tôn trọng nhưng phải đảm bảo sự rõ ràng. Cha mẹ cũng nên chấp nhận rằng không thể kiểm soát hoàn toàn khi ông bà hỗ trợ trông con.
Cha và mẹ có phong cách giáo dục rất khác nhau thì có cần thay đổi không? Không nhất thiết. Phong cách giáo dục khác nhau là bình thường và đôi khi là tốt. Con sẽ có cơ hội được tiếp xúc với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Điều cần thay đổi không phải là phong cách, mà là sự nhất quán về những điểm cốt lõi và không mâu thuẫn công khai trước mặt con.
Đọc tiếp: Văn hóa gia đình trong thời đại AI | Nuôi con trong thế giới mà bạn chưa từng sống qua | Kỷ luật tích cực trong thời đại AI
