Bối cảnh đang thay đổi nhanh
Trong vài năm gần đây, AI đã bắt đầu xuất hiện ở cả hai phía của bàn làm việc học thuật: học sinh dùng AI để viết bài và ở một số trường, giáo viên dùng AI để chấm bài. Hai xu hướng này diễn ra song song và sự giao thoa của chúng đặt ra câu hỏi quan trọng mà chưa có câu trả lời dứt khoát.
Bài viết này không đề xuất cấm AI trong đánh giá học tập và cũng không phủ nhận những điểm AI làm tốt. Mục tiêu là phân tích một cách thẳng thắn: khi AI tham gia chấm điểm bài nghị luận của học sinh, điều gì thực sự bị bỏ lại phía sau?
Câu hỏi này liên quan trực tiếp đến phụ huynh và giáo viên – những người cần hiểu điểm số con nhận về thực sự phản ánh điều gì.
Điều AI làm được trong đánh giá bài nghị luận
Để phân tích công bằng, cần thừa nhận những điểm AI thực sự có giá trị trong đánh giá học thuật.
Nhất quán và không mệt mỏi: Một giáo viên chấm bài số 47 trong ngày thứ Sáu buổi chiều có thể bị ảnh hưởng bởi sự mệt mỏi theo những cách họ không hoàn toàn kiểm soát được. AI chấm bài thứ 1 và bài thứ 500 theo cùng một tiêu chí, không có biến động do trạng thái tinh thần.
Kiểm tra kỹ thuật nhanh và chính xác: Ngữ pháp, chính tả, cấu trúc câu, độ dài đoạn văn, tính nhất quán trong định dạng là những yếu tố AI xử lý nhanh hơn và ít sai hơn con người.
Phản hồi tức thì: Trong một số mô hình, AI có thể cho học sinh phản hồi ngay trong quá trình viết mà không phải chờ hai tuần để nhận bài đã chấm về. Vòng phản hồi nhanh hơn có giá trị học tập thực sự.
Giảm tải cho giáo viên: Trong bối cảnh lớp học đông và áp lực công việc lớn, AI hỗ trợ chấm bài có thể giải phóng thời gian, giúp giáo viên tập trung vào những phần đánh giá cần sự phán đoán thực sự của con người.
Tất cả những điều này là thật. Nhưng danh sách những gì AI làm tốt lại chỉ ra chính xác khoảng trống của nó.
Điều AI không thể đọc được
Quá trình tư duy đằng sau sản phẩm
Đây là khoảng trống lớn nhất và ít được nói đến nhất.
Khi một học sinh nộp bài nghị luận, giáo viên có kinh nghiệm đọc bài không chỉ để đánh giá sản phẩm cuối mà còn để hiểu quá trình tư duy của học sinh đó. Lập luận có phát triển từ một điểm nhìn rõ ràng của học sinh không, hay là ghép từ nhiều nguồn? Học sinh đang thực sự vật lộn với câu hỏi khó hay đang tránh né bằng ngôn ngữ mơ hồ nghe có vẻ sâu sắc?
Một bài nghị luận viết bằng AI có thể có cấu trúc hoàn hảo, ngữ pháp không lỗi, lập luận mạch lạc, nhưng lại không thể cho giáo viên biết gì về khả năng tư duy của học sinh đó. AI chấm điểm càng không đọc được điều này vì nó đánh giá sản phẩm, không đánh giá người tạo ra sản phẩm.
Sự phát triển theo thời gian
Một giáo viên theo dõi học sinh qua nhiều bài làm trong năm học có thể nhận ra: học sinh này đang tiến bộ, đang thụt lùi, đang mất đi giọng văn riêng của mình, hay đang hình thành một phong cách tư duy rõ ràng hơn. Sự phát triển theo thời gian là thông tin đánh giá có giá trị cao.
AI chấm từng bài độc lập. Nếu không được thiết kế đặc biệt để so sánh theo chuỗi, AI không theo dõi quá trình phát triển của học sinh mà chỉ đánh giá trạng thái tại một thời điểm.
Ngữ cảnh cá nhân
Một bài nghị luận viết sau khi học sinh vừa trải qua giai đoạn khó khăn cá nhân, hay bài viết đầu tiên bằng ngôn ngữ thứ hai, hay bài viết của học sinh đang vượt qua khó khăn trong việc diễn đạt – những ngữ cảnh này ảnh hưởng đến cách giáo viên đọc và phản hồi bài. Không phải để hạ tiêu chuẩn, mà để phản hồi có giá trị phát triển thực sự, thay vì chỉ đo khoảng cách với chuẩn lý tưởng.
AI không có ngữ cảnh này trừ khi được cung cấp và ngay cả khi được cung cấp, nó xử lý ngữ cảnh như dữ liệu, không phải sự hiểu biết về con người.
Ý tưởng thô chưa hoàn thiện nhưng có giá trị
Đôi khi bài luận của học sinh có một ý tưởng quan trọng được diễn đạt vụng về. Giáo viên giỏi nhận ra hạt nhân đó và phản hồi theo cách giúp học sinh phát triển ý tưởng ấy. AI có xu hướng đánh giá theo tiêu chí rõ ràng và có thể bỏ qua hoặc đánh giá thấp những tư duy đang hình thành còn chưa mượt về mặt diễn đạt.
Trong giáo dục, những ý tưởng thô chưa hoàn thiện đôi khi quan trọng hơn những ý tưởng hoàn chỉnh được diễn đạt thuần thục, vì chúng là dấu hiệu của tư duy thật đang hình thành.
Vấn đề kép: AI viết bài và AI chấm bài
Khi học sinh dùng AI để viết bài và giáo viên dùng AI để chấm bài, một vấn đề đặc biệt xuất hiện: hai AI có thể đánh giá nhau tốt hơn chúng đánh giá con người thật.
Ngôn ngữ AI tạo ra thường đạt điểm cao trong các tiêu chí mà AI chấm bài đánh giá:
- Cấu trúc rõ ràng
- Lập luận logic
- Từ vựng phong phú
- Độ dài hợp lý.
Kết quả là học sinh nộp bài do AI tạo ra (AI-generated) có thể nhận điểm cao từ AI chấm bài (AI-grading), trong khi học sinh viết bằng chính tư duy của mình có thể vụng về hơn, chưa hoàn thiện hơn lại nhận điểm thấp hơn.
Đây không phải viễn cảnh xa xôi, mà lại là xu hướng đang hình thành ở những trường đang áp dụng cả hai công nghệ mà chưa có chiến lược rõ ràng.
Điều phụ huynh và giáo viên cần hỏi
Không phải mọi ứng dụng AI trong đánh giá đều như nhau. Một số câu hỏi thực tế:
Về mục đích đánh giá: AI được dùng để hỗ trợ phản hồi kỹ thuật nhanh cho học sinh, hay để thay thế hoàn toàn việc giáo viên đọc bài? Hai ứng dụng này rất khác nhau về ý nghĩa giáo dục.
Về tiêu chí đánh giá: Nếu AI chấm bài, tiêu chí là gì và ai thiết kế? Tiêu chí có bao gồm những yếu tố về tư duy độc lập và phát triển ý tưởng, hay chỉ là tiêu chí kỹ thuật có thể đo lường được?
Về vòng lặp phản hồi: Học sinh nhận phản hồi từ AI chỉ để biết điểm, hay để hiểu cách cải thiện tư duy? Phản hồi từ AI có được giáo viên xem xét và bổ sung không?
Về theo dõi phát triển: Có ai trong trường đang theo dõi sự phát triển của học sinh theo thời gian theo cách mà AI không làm được không?
Điều vẫn có giá trị và không thể thay thế
Trong bối cảnh AI tham gia ngày càng nhiều vào đánh giá học tập, điều quan trọng là xác định rõ đánh giá của con người làm tốt hơn ở điều gì và bảo vệ những điều đó.
Giáo viên đọc bài của học sinh không chỉ đo năng lực, mà còn đang hiểu học sinh đó như một người có tư duy đang phát triển. Phản hồi từ người hiểu bạn như một cá nhân, không chỉ như một bài nộp, có giá trị giáo dục khác với điểm số từ thuật toán.
Đây không phải lập luận chống công nghệ. Đây là lập luận về việc dùng công nghệ đúng chỗ: để tăng cường những gì giáo viên làm tốt, không phải để thay thế những gì chỉ con người mới có thể làm.
Câu hỏi thường gặp
Trường con tôi đang dùng phần mềm AI để chấm bài. Tôi có nên lo không? Không nhất thiết phải lo, nhưng nên hỏi. Câu hỏi quan trọng: AI được dùng như công cụ hỗ trợ giáo viên hay thay thế giáo viên đọc bài? Nếu giáo viên vẫn đọc bài và AI chỉ hỗ trợ phản hồi kỹ thuật, đó thường là ứng dụng lành mạnh. Nếu giáo viên không đọc bài và điểm hoàn toàn từ AI, đó là điều đáng đặt câu hỏi với nhà trường.
Con tôi nộp bài viết bằng AI và được điểm cao. Điều đó có nghĩa gì? Điều đó có thể có nghĩa là tiêu chí chấm bài đang đo những yếu tố kỹ thuật mà AI làm tốt, không nhất thiết là tư duy thật của học sinh. Câu hỏi quan trọng hơn điểm số: con có thể giải thích ý tưởng trong bài bằng lời của mình không? Có thể viết một bài khác về chủ đề tương tự mà không cần AI không?
Đánh giá bằng AI có khách quan hơn giáo viên chấm bài không? Nhất quán không có nghĩa là khách quan. AI nhất quán trong việc áp dụng các tiêu chí được lập trình, nhưng những tiêu chí đó phản ánh giá trị và ưu tiên của người thiết kế, không phải một chuẩn khách quan tuyệt đối. Và nhất quán trong đánh giá những yếu tố sai có thể tệ hơn đánh giá không nhất quán nhưng có phán đoán của con người.
Đọc tiếp: So sánh học với AI và không có AI: Nghiên cứu thực tế cho thấy điều gì? | Kiểm tra và thi cử trong thời đại AI: Hướng đến đánh giá năng lực thật | Học sinh giỏi AI không có nghĩa là học giỏi: Phân biệt năng lực thật và năng lực ảo
