Feed của bạn không phải tình cờ
Khi mở Facebook, TikTok, Instagram hay YouTube, nhiều người có cảm giác feed của mình được tạo riêng cho bản thân. AI của các nền tảng liên tục theo dõi bạn dừng lại ở video nào, xem đến cuối nội dung gì hay lướt qua điều gì để điều chỉnh feed tiếp theo phù hợp hơn với sở thích và thói quen của bạn.
Nhưng điều quan trọng hệ thống đó không được thiết kế chủ yếu để phục vụ mục tiêu học tập, sức khỏe tinh thần hay sự phát triển lâu dài của bạn. Mục tiêu lớn nhất của các nền tảng là giữ bạn ở lại càng lâu càng tốt. Thời gian xem càng nhiều, tương tác càng nhiều thì nền tảng càng có lợi.
Để làm được điều đó, AI liên tục học về hành vi của bạn theo những cách rất chi tiết. Bạn dừng lại bao lâu ở một video, xem đến cuối hay lướt đi sau vài giây, thích kiểu nhạc nào, phản ứng với nội dung gây tranh cãi hay nội dung hài hước tất cả đều trở thành dữ liệu. Từ những tín hiệu nhỏ đó, feed tiếp theo sẽ được điều chỉnh để ngày càng khó rời khỏi màn hình hơn.
Điều đáng chú ý là quá trình này thường diễn ra âm thầm đến mức nhiều người không nhận ra mình đang bị dẫn dắt về sự chú ý mỗi ngày. Sau một thời gian, feed không chỉ phản ánh sở thích hiện tại mà còn dần định hình lại điều bạn quan tâm, cách bạn suy nghĩ và lượng thời gian bạn dành cho từng loại nội dung.
Vấn đề không nằm ở việc công nghệ này tốt hay xấu. AI cá nhân hóa có thể giúp người dùng tìm được nội dung hữu ích, nhưng cũng có thể khiến sự chú ý bị kéo đi liên tục mà không nhận ra. Điều quan trọng là hiểu cơ chế đó đang tồn tại để trở nên chủ động hơn: biết mình đang chọn nội dung gì và khi nào mình chỉ đang bị thuật toán dẫn dắt.
Ba cách feed cá nhân hóa ảnh hưởng đến bản sắc bạn
Cách 1 – Bạn chỉ thấy một góc rất nhỏ của thế giới
Mỗi vấn đề trong cuộc sống thường phức tạp hơn rất nhiều so với những gì xuất hiện trên mạng xã hội. Một chủ đề luôn có nhiều góc nhìn, nhiều lớp thông tin và nhiều điều chưa chắc đúng hoàn toàn. Nhưng feed cá nhân hóa hiếm khi cho bạn thấy toàn bộ bức tranh đó.
Thuật toán ưu tiên những nội dung khiến bạn dừng lại lâu hơn, phản ứng mạnh hơn hoặc muốn xem tiếp. Và những nội dung như vậy thường là các ý kiến cực đoan, câu nói gây sốc, thông tin đơn giản hóa hoặc các video tạo cảm xúc mạnh như tức giận, ngưỡng mộ hay tranh cãi. Không phải vì chúng đúng hơn, mà vì chúng giữ được sự chú ý tốt hơn.
Sau một thời gian, bạn bắt đầu có cảm giác mình “hiểu rất rõ” về một vấn đề nào đó. Nhưng thực ra, điều bạn đang hiểu có thể chỉ là phiên bản mà thuật toán liên tục chọn để đưa đến trước mắt bạn. Những góc nhìn khác, thông tin trái chiều hoặc phần phức tạp hơn của câu chuyện dần biến mất khỏi feed vì chúng không đủ hấp dẫn để giữ người xem.
Sách “Học thế nào trong thời đại AI?” của tác giả Đỗ Danh Nam nhắc về tư duy phản biện: “Khi bạn lướt thấy một video trên mạng xã hội nói rằng ‘học theo cách này sẽ được điểm cao’, bạn tự hỏi: cách này có hợp với mình không, có bằng chứng không hay chỉ là nói cho hấp dẫn?”
Câu hỏi đó “có bằng chứng không hay chỉ là nói cho hấp dẫn?” áp dụng được cho mọi nội dung bạn thấy trên feed, không chỉ nội dung về học tập.
Cách 2 – So sánh bản thân trở thành thói quen tự động
Feed của bạn được cá nhân hóa cũng khiến việc so sánh bản thân với người khác diễn ra liên tục mà nhiều người không nhận ra.
Nếu bạn hay xem nội dung về học tập, feed sẽ dần đầy những học sinh đạt điểm rất cao, đọc hàng chục cuốn sách mỗi tháng hoặc thi đỗ trường top. Nếu bạn xem về thể thao hoặc ngoại hình, feed sẽ liên tục cho bạn thấy những người có thân hình đẹp, tập luyện kỷ luật hoặc sống rất “healthy”. Nếu bạn thích sáng tạo nội dung, bạn sẽ thấy hàng loạt sản phẩm xuất sắc nhất trong lĩnh vực đó.
Điều khó nhận ra là những nội dung này thường là phần nổi bật nhất được chọn lọc từ hàng triệu người. Chúng được quay, chỉnh sửa và biên tập để trông hấp dẫn nhất có thể. Nhưng não bộ không tự động nhớ rằng đây chỉ là “phiên bản nổi bật đã qua chọn lọc”. Não thường chỉ tiếp nhận thông tin trực tiếp: người này giỏi hơn mình, đẹp hơn mình hoặc thành công hơn mình.
Khi điều đó lặp lại mỗi ngày, việc so sánh bản thân dần trở thành phản xạ tự động. Nhiều người bắt đầu đánh giá giá trị của mình dựa trên những hình ảnh nổi bật nhất của người khác thay vì dựa trên tiến bộ thật của chính mình. Theo thời gian, điều này có thể ảnh hưởng mạnh đến sự tự tin, cảm giác đủ tốt và cách một người nhìn nhận bản thân.
Cách 3 – Sở thích và quan điểm của bạn có thể đang được định hình mỗi ngày
Đây là ảnh hưởng tinh tế nhất nên cũng khó nhận ra nhất.
Con người có xu hướng cảm thấy điều quen thuộc là đúng hoặc đáng tin hơn. Khi bạn liên tục tiếp xúc với cùng một kiểu nội dung, cùng một quan điểm hoặc cùng một phong cách sống, não sẽ dần quen với nó ngay cả khi ban đầu bạn không hoàn toàn đồng ý.
Thuật toán hiểu rất rõ điều này. Nếu bạn dừng lại lâu ở một loại nội dung nào đó, hệ thống sẽ tiếp tục đưa thêm nhiều nội dung tương tự. Dần dần, một chủ đề xuất hiện ngày càng nhiều trên feed và bắt đầu chiếm nhiều không gian hơn trong suy nghĩ của bạn.
Kết quả là sau vài tháng hoặc vài năm, nhiều “sở thích”, “quan điểm” hay “điều mình quan tâm” có thể đã bị ảnh hưởng đáng kể bởi những gì thuật toán liên tục lặp lại trước mắt bạn. Không phải vì bạn chủ động lựa chọn tất cả những điều đó, mà vì não con người tự nhiên bị tác động bởi sự lặp lại.
Đó cũng là một câu hỏi đáng suy nghĩ trong thời đại AI: bao nhiêu phần trong điều bạn gọi là “ý kiến của mình” thực sự đến từ quá trình tự suy nghĩ, và bao nhiêu phần đến từ việc xem đi xem lại cùng một kiểu nội dung mỗi ngày?
Tại sao tuổi teen đặc biệt dễ bị ảnh hưởng
Tuổi 12-18 là giai đoạn não bộ đang tích cực xây dựng bản sắc và đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi như “mình là ai”, “mình thuộc về đâu” hay “mình muốn trở thành người như thế nào”. Vì vậy, tuổi teen đặc biệt nhạy cảm với những tín hiệu từ môi trường xung quanh về điều gì được xem là bình thường, đáng ngưỡng mộ hoặc có giá trị.
Ngày nay, một phần lớn môi trường đó đến từ feed cá nhân hóa trên mạng xã hội. Vấn đề là feed này không được thiết kế để giúp người trẻ phát triển bản sắc lành mạnh, mà để giữ sự chú ý càng lâu càng tốt. Các em liên tục nhìn thấy những phiên bản nổi bật nhất của người khác: đẹp hơn, giỏi hơn, thành công hơn hoặc sống “hoàn hảo” hơn. Theo thời gian, não bắt đầu dùng những hình ảnh đó làm tiêu chuẩn để so sánh với chính mình.
Ngoài ra, ở tuổi teen, khả năng tự kiểm soát và chống lại các hệ thống gây nghiện như video ngắn hay feed vô tận vẫn đang phát triển. Vì vậy, việc bị cuốn vào mạng xã hội không đơn giản chỉ là “thiếu ý chí”.
Điều này không có nghĩa mạng xã hội hoàn toàn xấu. Nhưng nó cho thấy việc sử dụng công nghệ một cách có ý thức đặc biệt quan trọng ở tuổi teen, vì những gì các em nhìn thấy mỗi ngày đang dần ảnh hưởng đến cách các em nhìn bản thân và thế giới xung quanh.
Giữ quyền tự định hình bản thân
Sách nhắc một điều quan trọng về môi trường số: “Mình đang trở thành ai trong môi trường số này?” Câu hỏi đó không phải để phán xét mà để nhắc nhở rằng mỗi lựa chọn trong không gian số kể cả việc bạn để thuật toán tự chọn cho bạn xem gì đều ảnh hưởng đến cách bạn hình thành tư duy và bản sắc.
Dưới đây là một số thực hành cụ thể, không yêu cầu từ bỏ mạng xã hội:
Nhận ra khi nào bạn đang lướt có mục đích và khi nào đang lướt theo quán tính. Mở ứng dụng để xem video một người bạn follow hay nhắn tin với bạn bè đó là có mục đích. Mở ứng dụng vì buồn tay rồi không biết mình đã ngồi đó 40 phút đó là theo quán tính. Chỉ cần nhận ra sự khác biệt đó, không cần phán xét.
Thỉnh thoảng hỏi “nội dung này đến với mình qua đường nào?” Bạn tự tìm kiếm, hay thuật toán gợi ý? Bạn tìm kiếm vì thực sự tò mò, hay vì trước đó đã xem nội dung tương tự và thuật toán kéo bạn vào? Không cần trả lời mỗi lần nhưng câu hỏi đó giúp bạn ý thức hơn về việc mình đang tiêu thụ thông tin hay đang bị thông tin tiêu thụ.
Tìm kiếm chủ động thay vì chỉ nhận thụ động. Khi bạn muốn tìm hiểu về điều gì đó – tìm kiếm trực tiếp, đọc từ nhiều nguồn, hỏi người thật. Điều này không thay thế hoàn toàn feed, nhưng tạo ra sự cân bằng giữa “tôi chọn tiếp nhận cái gì” và “thuật toán chọn cho tôi cái gì”.
Để ý cảm xúc sau khi lướt mạng xã hội. Nếu sau 20 phút lướt bạn thường cảm thấy năng lượng hơn, tò mò hơn hay kết nối hơn. Nếu thường cảm thấy kém hơn, nặng nề hơn hay lo lắng hơn đó là tín hiệu đáng để điều chỉnh cách dùng, không phải tín hiệu về giá trị của bạn.
Điều AI trên mạng xã hội không biết về bạn
AI của Facebook, TikTok, Instagram hay YouTube biết rất nhiều về hành vi của bạn: bạn thích xem gì, dừng lại ở đâu hay nội dung nào giữ được sự chú ý của bạn lâu nhất. Nhưng điều quan trọng nhất thì thuật toán lại không biết: bạn muốn trở thành người như thế nào trong cuộc sống thật.
Thuật toán không hiểu mục tiêu dài hạn, giá trị cá nhân hay điều gì thật sự có ý nghĩa với bạn. Nó chỉ tối ưu cho việc giữ bạn ở lại ứng dụng lâu hơn. Vì vậy, nếu bạn thường xem những nội dung gây lo lắng, so sánh bản thân hoặc kích thích mạnh, hệ thống sẽ tiếp tục đưa thêm những nội dung tương tự.
Điều quan trọng không phải là tránh hoàn toàn mạng xã hội, mà là có đủ nhận thức để tự hỏi: “Nội dung mình xem mỗi ngày đang giúp mình trở thành người mình muốn hay đang kéo mình theo hướng khác?”. Khi bắt đầu suy nghĩ về điều đó, bạn sẽ dùng mạng xã hội chủ động hơn thay vì để thuật toán âm thầm định hình mình mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mình dùng TikTok và Instagram nhiều nhưng cảm thấy ổn. Có cần lo không?
“Cảm thấy ổn” không nhất thiết có nghĩa là không bị ảnh hưởng vì một số ảnh hưởng xảy ra âm thầm, không có cảm giác rõ ràng. Điều đáng lo không phải là bạn dùng nhiều hay ít mà là bạn có ý thức về cách dùng không. Nếu bạn có thể nói rõ tại sao mình dùng, dùng để làm gì và cảm thấy thế nào sau đó – đó là dấu hiệu của việc dùng có ý thức.
Bạn bè mình ai cũng dùng nhiều, mình mà hạn chế thì sẽ bỏ lỡ nhiều thứ.
Hạn chế không có nghĩa là không dùng. Dùng có mục đích và có giới hạn thời gian khác với tắt hoàn toàn. Và “bỏ lỡ” thường ít hơn bạn nghĩ những gì thực sự quan trọng với bạn bè thường đến qua tin nhắn trực tiếp, không phải qua feed.
Mình hay so sánh bản thân khi lướt mạng xã hội và biết là không tốt, nhưng không dừng được.
Khó dừng không phải vì bạn yếu đuối mà vì đây là phản ứng não bộ tự động với thông tin xã hội, và vì nội dung được thiết kế để kích thích phản ứng đó. Thay vì cố dừng so sánh, thử thay đổi điều bạn thấy: unfollow tài khoản thường khiến bạn cảm thấy kém hơn, follow tài khoản mang lại cảm giác tò mò hoặc học được gì đó. Feed không cố định bạn có thể điều chỉnh nó.
Đọc tiếp: [Áp lực phải “theo kịp AI”: Tại sao bạn cảm thấy không đủ giỏi và điều gì thực sự đúng] | [Hoài nghi chính mình: Khoa học đằng sau và cách nhìn lại] | [Tập trung và chú ý: Khoa học đằng sau việc học sinh ngồi học mà không vào]
