Câu hỏi đúng để hỏi về sáng tạo AI
Khi AI có thể viết thơ, tạo tranh, sáng tác nhạc, dựng video và viết code, rất nhiều người bắt đầu hỏi: “Vậy AI có sáng tạo không?”
Câu hỏi này nghe hợp lý, nhưng thường dẫn đến một cuộc tranh luận rất dài về định nghĩa của sáng tạo. Nếu sáng tạo được hiểu là tạo ra một thứ mới, có hình thức khác với những thứ đã có, thì AI có thể làm được khá nhiều. Có những hình ảnh do AI tạo ra rất đẹp. Có những đoạn văn khá trôi chảy. Có những bản nhạc khiến người nghe thật sự có cảm xúc.
Nhưng với học sinh và cha mẹ, có lẽ câu hỏi thực tế hơn không phải là: “AI có sáng tạo không?”
Câu hỏi đáng hỏi hơn là: “Điều AI tạo ra có cùng nguồn gốc và ý nghĩa với điều con người tạo ra không?”
AI tạo ra nội dung bằng cách học từ một lượng dữ liệu rất lớn. Nó nhận ra các mẫu hình trong tranh, chữ, âm thanh, code, rồi kết hợp chúng theo những cách mới. Vì vậy, sản phẩm của AI có thể đẹp, nhanh, đa dạng và đôi khi rất bất ngờ.
Điều đó không có nghĩa là phía sau sản phẩm ấy có một trải nghiệm sống. Đây là điểm khác biệt rất quan trọng giữa sáng tạo của AI và sáng tạo của con người thời đại AI.
Sáng tạo của con người không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng. Nó còn nằm ở chính người tạo ra sản phẩm đó: người ấy đã sống qua điều gì, nhìn thế giới ra sao, đang cố nói điều gì và muốn chạm đến ai.
Một bài thơ, một bức tranh, một ý tưởng thiết kế hay một dự án sáng tạo không chỉ có giá trị vì nó “mới”. Nó có giá trị vì trong đó có dấu vết của một con người cụ thể.
Vì vậy, chúng ta có thể nói rằng: AI tạo ra nội dung, còn con người tạo ra ý nghĩa.
Sáng tạo của người thật xuất phát từ đâu
Yếu tố đầu tiên là trải nghiệm sống độc nhất.
Một bài thơ hay không chỉ được tạo ra bằng cách ghép những từ ngữ đẹp lại với nhau. Nó thường là kết quả của một trải nghiệm đã được sống qua, được nhớ lại, được suy nghĩ nhiều lần, rồi được chưng cất thành ngôn ngữ.
Một bức tranh, một bản nhạc hay một ý tưởng dự án cũng vậy. Phía sau nó có thể là một ký ức, một lần thất bại, một cuộc trò chuyện, một điều từng làm người tạo ra nó vui, buồn, tức giận hoặc day dứt. Những trải nghiệm này không ai có giống ai hoàn toàn.
AI có thể học từ rất nhiều tác phẩm của con người, nhưng nó không có trải nghiệm sống của riêng mình để chưng cất.
Yếu tố thứ hai là cái nhìn cá nhân về thế giới.
Mỗi người nhìn thế giới theo một cách hơi khác nhau. Cách nhìn đó được tạo nên từ gia đình, môi trường lớn lên, những người từng gặp, những cuốn sách từng đọc, những điều từng trải qua và cả những câu hỏi từng khiến mình bối rối.
Vì vậy, cùng nhìn một sự việc, mỗi người có thể thấy một điều khác nhau. Có người nhìn thấy nỗi buồn. Có người nhìn thấy sự hài hước. Có người nhìn thấy bất công. Có người nhìn thấy một cơ hội để thay đổi.
Cái nhìn riêng đó khiến sản phẩm sáng tạo mang dấu vết của một con người cụ thể, chứ không chỉ là một phiên bản được tổng hợp từ những mẫu có sẵn.
Yếu tố thứ ba là ý định và ý nghĩa.
Con người sáng tạo không chỉ để tạo ra một sản phẩm. Thường phía sau việc viết, vẽ, thiết kế, làm nhạc hay xây dựng một dự án là một điều muốn nói với người khác.
Có thể đó là mong muốn kể lại một cảm xúc. Có thể là muốn giải thích một vấn đề. Có thể là muốn làm người khác chú ý đến điều bị bỏ quên. Cũng có thể là muốn tạo ra một giải pháp tốt hơn cho một nhu cầu thật.
AI có thể tạo ra nội dung theo yêu cầu, nhưng nó không có ý định thật phía sau nội dung đó. Nó không thật sự muốn an ủi ai, phản biện điều gì, kể lại một trải nghiệm hay thay đổi cách người khác nhìn thế giới.
AI như công cụ sáng tạo – không phải người sáng tạo
Điều thú vị nhất không phải là tranh luận xem AI có sáng tạo hay không. Điều đáng quan tâm hơn là con người có thể dùng AI như một công cụ để mở rộng khả năng sáng tạo của mình như thế nào:
Một nhạc sĩ có thể dùng AI để thử nhiều phong cách và cách phối khí nhanh hơn.
Một nhà thiết kế có thể dùng AI để tạo ra nhiều phương án thiết kế hơn.
Một người viết có thể dùng AI để tìm thêm nhiều góc nhìn hơn.
Trong những trường hợp này, AI không phải là người sáng tạo chính. Ý định sáng tạo vẫn đến từ con người: muốn nói điều gì, muốn tạo cảm xúc nào, muốn giải quyết vấn đề gì, muốn chọn hay bỏ phương án nào.
AI chỉ giúp quá trình thử nghiệm diễn ra nhanh hơn.
Với học sinh, đây là ranh giới rất quan trọng. Dùng AI để hỗ trợ sáng tạo khác với để AI thay mình sáng tạo.
Nếu học sinh tự có ý tưởng, tự xác định thông điệp, tự chọn góc nhìn rồi dùng AI để gợi ý thêm hình ảnh, bố cục, từ ngữ hoặc phương án triển khai, AI đang hỗ trợ. Nhưng nếu các em chỉ nhập một yêu cầu chung chung và nhận toàn bộ sản phẩm để nộp lại, phần sáng tạo của học sinh gần như không còn nhiều.
Do đó, khi sử dụng AI trong sáng tạo, phần cần giữ lại là phần thuộc về con người: trải nghiệm, góc nhìn, ý định, lựa chọn và trách nhiệm với sản phẩm cuối cùng.
AI có thể giúp một ý tưởng đi xa hơn. Nhưng ý tưởng đó nên bắt đầu từ một con người thật.
Câu hỏi thường gặp
AI tạo ra tranh đẹp hơn nhiều so với học sinh vẽ. Học vẽ còn có giá trị không? Hoàn toàn có. Học vẽ không chỉ về sản phẩm cuối cùng, mà là về quá trình quan sát thế giới kỹ hơn, phát triển cảm quan thẩm mỹ và biểu đạt điều cá nhân. Những điều này không bị thay thế bởi AI tạo ra hình ảnh đẹp hơn. Tương tự như học nấu ăn ngon không bị thay thế bởi nhà hàng ngon hơn bạn nấu.
Học sinh có thể dùng AI để hỗ trợ bài tập sáng tạo ở trường không? Phụ thuộc vào mục tiêu của bài tập. Nếu mục tiêu là phát triển khả năng biểu đạt cá nhân, dùng AI để viết thay bỏ lỡ điểm quan trọng. Nếu mục tiêu là học kỹ thuật cụ thể, dùng AI để thử nghiệm có thể hỗ trợ tốt. Luôn hỏi: “Bài tập này đang cố giúp mình phát triển điều gì và dùng AI có bỏ lỡ phần đó không?”
Đọc tiếp: Kỹ năng mềm không thể AI hóa: Đồng cảm, lãnh đạo, sáng tạo và hợp tác | Bản sắc cá nhân khi AI có thể viết thay, suy nghĩ thay | Kỹ năng viết trong thời đại AI: Tại sao viết bằng não vẫn cần thiết
